Urodziła się 9 grudnia 1938 roku w Warszawie. Ojciec, adwokat, Władysław Olgierd Rostropowicz poległ we wrześniu 1939 roku w obronie Warszawy, matka Helena z Barańskich pracowała podczas okupacji jako nauczycielka w tzw. tajnych kompletach, a po wojnie w szkołach wiejskich na terenach Ziem Odzyskanych. Szkołę średnią ukończyła w gimnazjum TPD w Koszalinie, a studia w latach 1956-1961 na wydziałach filologii polskiej i socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1960-67 pracowała w Ośrodku Badania Opinii Publicznej przy Polskim Radiu, w zespole kierowanym przez dr Annę Pawełczyńską. Po politycznie motywowanej zmianie (tzw. czystce) personelu OBOP-u w 1967 została bez stałej pracy, zajmując się dorywczo redagowaniem wydawanego przez PAN kwartalnika The Polish Sociological Bulletin. W 1971 wyjechała (nie jako emigrantka) z sześcioletnim synem do USA i tam tego samego roku wyszła za mąż za dziennikarza Blaira Clarka. W kolejnych latach współpracowała z szeregiem wydawnictw amerykańskich, między innymi jako konsultantka Philipa Rotha, redaktora serii Writers from The Other Europe (Pisarze z Innej Europy), w Penguin Books. Dzięki jej sugestii ukazało się w tej serii, w 1977 r., pierwsze w USA wydanie prozy Bruno Schulza p.t. The Street of Crocodiles, ze wstępem Jerzego Ficowskiego. Jest też autorką wstępu do wydanej w tej serii powieści Tadeusza Konwickiego, The Polish Complex, a później do zbioru opowiadań Danuty Mostwin, Testaments (Athens, Ohio 2005). W 1989 obroniła pracę doktorską w katedrze literatury porównawczej w University of Pennsylvania, po czym podjęła pracę wykładowcy na wydziałach slawistyki i historii Rutgers University (1991— 2001), prowadząc tam opracowany przez siebie kurs Jewish Experience in Eastern Europe; wykładała także w Hunter College i Pomona College. Od roku 1980 i nadal publikuje artykuły, recenzje i opowiadania w czasopismach: „The Nation”, „The Polish Review”, „POLIN”, „Teksty Drugie”, „Odra”, „Rzeczpospolita”, „Przegląd Polski” (dodatek kulturalny do nowojorskiego „Nowego Dziennika”) i „Akcent”. W roku 2005 w pracy zbiorowej Problematyka żydowska w romantyzmie polskim (nakładem Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego) ukazał się jej artykuł Jankiel w „Panu Tadeuszu” i Judyta w „Księdzu Marku” jako romantyczne alter ego Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Brała udział w licznych konferencjach naukowych organizowanych przez Fundację Kościuszkowską w Nowym Jorku, The Polish Institute of Arts and Sciences in America, Columbia University i Yale University. Opracowała i opatrzyła wstępem numer The Polish Review (2022, vol.67, no. 3) poświęcony Andrzejowi Bobkowskiemu, a w 2026 (vol. 71, no. 1) poświęcony Jadwidze Maurer. Po dziesięciu latach pracy w amerykańskich uczelniach zajęła się własną twórczością literacką. W 2004 r. ukazała się jej pierwsza powieść Romantyczka (wyd. Kropka w Kaliszu), i kolejno w lubelskim Norbertinum: W cichym lesie Vermontu (2010), tom opowiadań Czemu, Cieniu, odjeżdżasz… (2007), Tranzyt (2013), Królowa Barbara i inne opowiadania (2017), Wilga (2021) i Róża wiatrów. Opowiadania (2025). Przygotowuje jeszcze jedną, pożegnalną, powieść. Pisarka prace naukowe i publicystyczne podpisuje Joanna Rostropowicz Clark – literackie, Joanna Clark. Pisarka jest matką dwóch synów, Tomasza P. Malinowskiego, polityka, i Iana Clarka, producenta muzycznego, babcią trzech wnuczek. Mieszka w Princeton w stanie New Jersay.

Twórczość:
Proza:
Romantyczka, Wydawnictwo „Kropka”, Kalisz 2004.
„Czemu, Cieniu, odjeżdżasz…”, Norbertinum, Lublin 2007.
W cichym lesie Vermontu, Norbertinum, Lublin 2010.
Tranzyt, Norbertinum, Lublin 2013.
Królowa Barbara i inne opowiadania, Norbertinum 2017.
Wilga, Norbertinum, Lublin 2021.
Róża wiatrów, Norbertinum, Lublin 2025.
Antologie:
Contemporary writers of Poland. Anthology, ed. by Danuta Błaszak, Dreammee Little City Orlando, Chicago 2005.
Contemporary writers of Poland. Approximately 1980-2000 ed. by Danuta Błaszak, Dreammee Little City, Orlando, Chicago 2008.

Członkostwo:
Polski Instytut Sztuki i Nauk Ameryki/ Polish Institute of Arts and Sciences in America (P.I.A.S.A.).

Nagrody i odznaczenia:
The Polish Institute of Arts and Sciences: Susan M. Lotarski Distinguished Achievement Award (2025)

Charakterystyka twórczości:
Joanna Clark debiutowała w 2004 roku powieścią Romantyczka. Utwór został zbudowany na wyraźnie dwudzielnej strukturze czasowej. W pierwszym planie fabularnym wydarzenia rozgrywają się współcześnie w Stanach Zjednoczonych; w drugim – narratorka przenosi czytelnika do Polski pierwszej połowy lat pięćdziesiątych XX wieku. Zastosowanie dwóch równoległych perspektyw pozwala autorce wprowadzić podwójną narrację: głos matki oraz głos córki. Zawiązanie akcji stanowi scena konania profesor Heleny Leciwody. Wokół jej szpitalnego łóżka czuwa troje dorosłych dzieci – Michasia (Mekchasha), Adam i Krzyś (Chris) – a także doktor Newman, dawny, niespełniony ukochany matki. Oczekiwanie na śmierć rodzicielki ujawnia głęboką erozję więzi rodzinnych: obcość rodzeństwa, ich emocjonalną izolację oraz podporządkowanie życia karierze zawodowej. Jednocześnie wymuszona sytuacja wspólnego czuwania inicjuje powrót do polskich wspomnień, szczególnie po stronie narratorki córki. To właśnie ona, rekonstruując fragmenty rodzinnej przeszłości, odsłania, jak niewiele wie o życiu matki. W ten sposób autorka ukazuje tożsamościowe pęknięcie młodego pokolenia wychowanego pomiędzy dwoma przestrzeniami kulturowymi – Stanami Zjednoczonymi i Polską. W drugim planie powieści narrację przejmuje piętnastoletnia Helena, pojawiająca się w wizji przedśmiertnej swojej dorosłej wersji. Akcja przenosi się do nadbałtyckiego miasta w najbardziej mrocznym okresie stalinizmu. Młoda licealistka, początkowo zafascynowana ideologią komunistyczną, doświadcza gwałtownego i bolesnego przebudzenia światopoglądowego podczas napadu dokonanego przez przeciwników systemu. Ideowe rozczarowanie splata się tu z pierwszym, intensywnym wtajemniczeniem miłosnym. Uczucie do Cezarego (Czarusia), zaangażowanego w działalność antykomunistyczną, otwiera przed nią romantyczne imaginarium wywiedzione z literatury, zwłaszcza Przedwiośnia Stefana Żeromskiego. Wspomnienia młodej bohaterki dotykają doświadczeń całego pokolenia dojrzewającego w okresie stalinizmu – pokolenia, które podobnie jak ona przechodziło drogę od zaangażowania w ideologię do jej odrzucenia. Dyskrepancja egzystencji Heleny – wewnętrzne rozdarcie między wiarą w ideę a jej odrzuceniem, między dzieciństwem w Polsce a dorosłością w Ameryce – podkreśla przywołane w powieści motto ze Snu Adama Mickiewicza: „Dwoiste życie nasze: sen ma świat udzielny / Śród otchłani, nazwanych bytem i nicestwem, / Nazwanych, lecz nieznanych, – sen ma świat udzielny”. Cytat z Mickiewicza mówi o dualizmie ludzkiego istnienia – rozdźwięku między światem zmysłowym a duchowym, między rozumem a intuicją, między bytem a nicością. Sen – jako sfera wewnętrzna – jest odrębnym, autonomicznym światem, który odsłania prawdy niedostępne poznaniu rozumowemu. W kontekście Romantyczki motto to wzmacnia temat rozszczepionej tożsamości i ujawnia, że dopiero spojrzenie „podwójne” – z dwóch czasów, dwóch miejsc, dwóch świadomości – pozwala zbliżyć się do prawdy o bohaterce. Motyw egzystencji rozpiętej między ojczyzną a obczyzną, a także dialog z polskim romantyzmem, stanie się jednym z kluczowych tematów późniejszej twórczości Joanny Clark.
„Czemu, Cieniu, odjeżdżasz…” to zbiór trzech opowiadań (Rosamunda, „Czemu, Cieniu, odjeżdżasz…” oraz Promocja) , w których zostały przedstawione losy polskich emigrantów osiadłych w Stanach Zjednoczonych. Polskę i USA oglądamy oczyma trzech narratorów: emerytowanej nauczycielki matematyki Lucyny (Lucy), młodego naukowca Jacka (Jacka) oraz dojrzałej pisarki publikującej w kraju – Zofii. Bohaterowie opisują swoje do-świadczenia w nowym otoczeniu, konfrontując je z pamięcią o ojczyźnie. Nieprzewidywalność wydarzeń — wynik procesu sądowego Rosamundy, zagadkowe zniknięcie Harry’ego Burnsa oraz nieudana promocja powieści Emigrantki spowodowana alkoholizmem (motyw stale powracający w innych utworach pisarki) wydawczyni Zuzanny — stanowią nie tylko strukturalne punkty kulminacyjne tych opowiadań. Stają się one również przestrzenią, w któ-rej szczególnie wyraźnie wybrzmiewają różnice kulturowe między Polską a Ameryką. W tych konfrontacyjnych historiach ujawnia się także drugi istotny problem podjęty przez Clark: głęboka, nieustannie powracająca tęsknota za ojczyzną. Listy z kraju i tomik poezji Norwida pełnią w utworach funkcję istotnych nośników pamięci oraz narzędzi podtrzymujących tożsamość bohaterów (Rosamunda, „Czemu, Cieniu, odjeżdżasz…”). Z kolei podróż do Polski staje się dla tych postaci impulsem uruchamiającym wspomnienia pierwszych miłości, doświadczenia formacyjne oraz momenty kulturowego dojrzewania („Harenda”). Narratorka tworzy szeroki przekrój społeczny, obejmujący zarówno ubogie dzielnice latynoskie, jak i środowisko amerykańskiej arystokracji, a także różnorodne kręgi społeczne w Polsce. Każde z tych miejsc filtruje przez własne doświadczenia, często opatrując je dygresjami, które tłumaczą zachowania miejscowych i ich mentalne uwarunkowania. Czytelne są tu liczne aluzje i nawiązania do twórczości Norwida i Mickiewicza. Podkreślają one nie tylko kulturowe zakorzenienie bohaterów, lecz również powinowactwo ich losów z doświadczeniami Wielkiej Emigracji — szczególnie tęsknotę za utraconą ojczyzną. Klamrą scalającą te opowiadania jest tytuł tomu nawiązujący do wiersza Norwida. Clark ukazuje w nich dramat człowieka pozostawionego w świecie pozbawionym przewodników, w świecie, w którym znika więź między „szarą” współczesnością a przeszłą wielkością, między rzeczywistością a idealizowaniem przeszłości. Utwory pomieszczone w zbiorze zawierają refleksję nad przemijaniem wartości, nad niezdolnością do dialogu z przeszłością i nad koniecznością samotnego mierzenia się z losem.
Centralnym punktem powieści W cichym lesie Vermontu jest dom polskiej emigrantki, emerytowanej profesor historii Natalii Cabot, pracującej nad monografią poświęconą hetmanowi Mazepie. Narracja otwierająca utwór koncentruje się na zarysowaniu biografii bohaterki, jej sytuacji rodzinnej (wdowa po sędzim, przyrodnia córka Peggy) oraz materialnej (właścicielka stuletniej willi z ogrodem). Już na tym etapie Clark wyraźnie dystansuje się od stereotypowego, silnie utrwalonego w polskiej literaturze paradygmatu emigranta, co pozwala interpretować powieść jako próbę przekroczenia tradycyjnego modelu emigracyjnego na rzecz nowoczesnego ujęcia migracji. Natalia Cabot nie doświadcza typowego dla polskich narracji emigracyjnych poczucia obcości czy ciężaru pochodzenia. Przeciwnie – jej kapitał kulturowy, wykształcenie i otwartość czynią ją figurą mediacyjną, umożliwiającą dialog międzykulturowy. Różnorodność etniczna i kulturowa, z którą styka się na co dzień, nie wywołuje w niej reakcji defensywnych; przeciwnie, budzi ciekawość i gotowość do poznania Innego. W tym kontekście pojawia się postać młodej Polki, Halinki – studentki i podróżniczki, która opuściła kraj, kierując się „ciekawością świata”. Jej swobodne przemieszczanie się po Stanach Zjednoczonych, Alasce i Meksyku, pozbawione obciążeń tożsamościowych, stanowi kontrapunkt wobec tradycyjnych narracji emigracyjnych i zarazem projekcję pewnego rodzaju aspiracji narratorki. Tym samym Clark odchodzi od polonocentrycznego modelu postrzegania świata na rzecz horyzontu etnocentrycznego, zgodnie z ujęciem proponowanym przez Dariusza Skórczewskiego. Warto podkreślić, że w powieści nie pojawiają się charakterystyczne dla polskiej prozy emigracyjnej elementy autoironii czy krytycznych dygresji dotyczących polskości, takie jak polish jokes obecne u Głowackiego, Iwony Słabuszewskiej-Krauze czy Magdaleny Orzeł. Brak tego typu strategii narracyjnych świadczy o świadomym odejściu od sentymentalnego modelu przeżywania tożsamości narodowej. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera powracający motyw Mazepy, który „zadziwił Szwedów swoją nienaganną łaciną”. Figura hetmana zostaje tu wpisana w uniwersalny wymiar ludzkiego losu, wykraczający poza ramy doświadczenia emigracyjnego. W powieści obecne są również sceny ukazujące realia życia akademickiego w Stanach Zjednoczonych. Udział profesor Cabot w konferencjach naukowych staje się pretekstem do demitologizacji obrazu polonistyki w USA, m.in. poprzez ukazanie mechanizmów ograniczania kursów literatury polskiej przez dziekana (z pochodzenia Czecha) czy ograniczania możliwości kariery akademickiej poprzez blokowanie etatów. Prace nad książką Cabot zostają przerwane w wyniku pojawienia się sublokatorki – Trudy, emigrantki z Niemiec. Scena zakopywania w ogrodzie kilkudziesięciu egzemplarzy powieści stanowi punkt wyjścia do wprowadzenia drugiej narratorki, która przedstawia własną historię. W ten sposób do świata przedstawionego zostają włączeni kolejni bohaterowie: ekscentryczny pisarz Edward Rubin – postać wyraźnie inspirowana Philipem Rothem (Dziedzictwo, pisarz kreśli tu krótką biografię Joanny Clark, s. 106-115) – oraz jego żona, primadonna operowa Edwina. Opowieść Gertrudy łączy w sobie elementy trudnej przeszłości emigracyjnej (ucieczka z NRD) z procesem stopniowego zdobywania pozycji społecznej w USA, przy czym jej intymne doświadczenia zostają wykorzystane przez kochanka-pisarza jako materiał literacki. W powieści Clark pojawiają się wątki romansowe i kryminalne. Wprowadzeni do utworu przedstawiciele różnych nacji, funkcjonujący w amerykańskim krajobrazie, niosą ze sobą odmienne bagaże doświadczeń, tajemnice i traumy. Clark nie redukuje ich jednak do problematyki tożsamościowej; przeciwnie, nadaje ich losom wymiar uniwersalny, wpisujący się w szerszą refleksję nad kondycją ludzką.
Z kolei Tranzyt to powieść inicjacyjna, w której podróż przestrzenna staje się metaforą przejścia między dzieciństwem a dorosłością. Autorka splata w niej wątki rodzinne, tożsamościowe i artystyczne, tworząc narrację o dojrzewaniu poprzez konfrontację z bolesną prawdą. Fabuła powieści nawiązuje do losów bohaterów przedstawionych w utworze W cichym lesie Vermontu, stanowiąc ich dopowiedzenie i rozszerzenie. Centralną postacią powieści jest siedemnastoletnia Anna – córka zamordowanej Halinki Szadurskiej oraz Kanadyjczyka Jonathana Sussmana. Ojciec bohaterki decyduje się wysłać ją do Polski, aby mogła poznać kraj pochodzenia matki oraz nawiązać relację z jej rodziną, w szczególności z babką. Proces dojrzewania Anny zostaje zakłócony odkryciem książki W cichym lesie Vermontu, ujawniającej okoliczności śmierci jej matki. Odnaleziona powieść inicjuje proces rekonstrukcji pamięci: dziewczyna musi skonfrontować się z przeszłością, którą dorośli przed nią skrywali, a zarazem określić własną tożsamość jako córka Polki i Kanadyjczyka. Prolog powieści wprowadza główne postacie i oddaje atmosferę panującą w kanadyjskim domu ojca, macochy oraz przyrodniego brata Anny – Simona. Część pierwsza, zatytułowana Warszawa, przenosi akcję do stolicy Polski, gdzie ukazane zostają losy nowo przybyłej imigrantki. Z kolei część druga, opatrzona topograficznymi nazwami Nowy Jork i Vermont, ponownie lokuje narrację w przestrzeni Stanów Zjednoczonych. Taka kompozycja utworu oddaje stan przejściowości i ruchu pomiędzy miejscami. Anna przemieszcza się między Kanadą, Polską i Stanami Zjednoczonymi, a poszczególne przestrzenie geograficzne nie są jedynie tłem wydarzeń, lecz wyznacza-ją etapy jej dojrzewania oraz konfrontacji z przeszłością. Bohaterka nie zakorzenia się trwale w żadnym z tych miejsc – każde z nich jest przestrzenią „pomiędzy”, chwilowym przystankiem w procesie poszukiwania własnej tożsamości. W tym sensie tranzyt staje się kategorią opisującą doświadczenie migracyjne drugiego pokolenia oraz kondycję współczesnego nomadyzmu. Podróż Anny do USA pełni funkcję rytuału przejścia: bohaterka opuszcza bezpieczną przestrzeń warszawskiego domu i teatru szkolnego (uczniowskie przedstawienie Bra-ci Karamazow Dostojewskiego), by wejść w obszar niepewności, gdzie spotkania z ludźmi znającymi Halinę Szadurską stają się kolejnymi etapami odkrywania prawdy. Clark wykorzystuje tu motyw tranzytu – zarówno w sensie geograficznym, jak i psychicznym – jako symbol przekraczania granic własnej niewiedzy, lęku i dziecięcej zależności. Ważnym wymiarem powieści jest dziedziczenie traumy: choć śmierć matki wydarzyła się wiele lat wcześniej, jej echo kształtuje tożsamość Anny, wpływa na relacje z babcią i nieobecnym ojcem oraz deter-minuje jej decyzje. Pisarka pokazuje, jak przeszłość – nawet nieopowiedziana – przenika teraźniejszość i domaga się przepracowania. To sięganie w przeszłość przypomina „tranzyt” historii – bohaterka powieści przejmuje cudze doświadczenie, rekonstruuje je i internalizuje. Jest pośrednikiem między przeszłością a teraźniejszością, między tajemnicą a jej ujawnieniem. W tym z kolei ujęciu tytułowy „tranzyt” oznacza proces przechodzenia historii jednej generacji w świadomość kolejnej oraz próbę nadania sensu wydarzeniom, które dotąd pozo-stawały niewypowiedziane. Istotną rolę odgrywa również sztuka: teatr i literatura stają się dla bohaterki narzędziami interpretacji świata. W efekcie Tranzyt można odczytać jako opowieść o poszukiwaniu własnego głosu/własnej tożsamości, o konieczności zmierzenia się z historią rodzinną oraz o dojrzewaniu, które wymaga odwagi, by przekroczyć granice wyznaczone przez cudze milczenie. Motyw książki odgrywa tu ważną rolę, jest bowiem kluczem do przeszłości. Decyzje Anny – zaskakujące dla jej bliskich – są konsekwencją tego procesu i świadectwem jej wejścia w dorosłość. Clark łączy elementy powieści obyczajowej, rodzinnej i psychologicznej, tworząc historię o dojrzewaniu, która jest jednocześnie intymna i pełna na-pięcia. Tło współczesne nadaje jej aktualności, a wątek amerykański poszerza perspektywę o znany z poprzednich utworów temat emigracji i kulturowego rozdwojenia. Tytuł powieści akcentuje motyw przejścia – przestrzennego, tożsamościowego i narracyjnego. Oddaje stan nieustannego ruchu i niezakorzenienia, który konstytuuje doświadczenie bohaterki, a zarazem wskazuje na liminalny charakter opowieści, rozgrywającej się „pomiędzy” kulturami, pamięciami i etapami życia.
Królowa Barbara i inne opowiadania to zbiór pięciu utworów: Królowa Barbara, Wyspa Marty, Długie życie Margarity Kiriłowny, Rok miłosierdzia oraz Wieś Kotowskie (Wspomnienia). W tomie Joanna Clark sięga po zróżnicowane strategie narracyjne: od narracji pierwszoosobowej w Królowej Barbarze, poprzez trzecioosobową w Wyspie Marty i Długim życiu Margarity Kiriłowny, aż po wyraźnie autobiograficznie nacechowany tekst zamykający zbiór — Wieś Kotowskie. Pisarka kreśli galerię postaw ludzkich, których biografie zostają zdeterminowane przez historię i politykę. Poza ostatnim utworem, będącym wspomnieniem z lat dziecięcych, w pozostałych opowiadaniach istotną rolę odgrywa wątek emigracyjny. Jest on jednak — jak w całej twórczości Clark — pozbawiony romantycznych proweniencji. Motyw emigracji, spleciony z problematyką egzystencjalną (przemijaniem, śmiercią i pamięcią), tworzy zasadniczy korpus fabularny tomu. W tytułowym opowiadaniu Królowa Barbara narratorka bohaterka stopniowo poznaje skomplikowaną biografię nowego sąsiada, pana Franciszka, jego żony Barbary oraz niepełnosprawnego artysty Zenona — dawnego kochanka kobiety. Bolesne fakty z życia sąsiada, a także jego trudne do racjonalnego wytłumaczenia relacje z Zenonem, którym się opiekuje, potęgują aurę tajemnicy i podkreślają niejednoznaczność ludzkich zachowań — zwłaszcza atencji, jaką bohater otacza zarówno żonę, jak i jej kochanka. Libijska przygoda Franciszka koresponduje z jego późniejszym, amerykańskim życiem i obyczajami, a w szerszej perspektywie staje się opowieścią o zmaganiu człowieka ze światem. Walkę tę kończy śmierć Franciszka. To właśnie śmierć okazuje się motywem spajającym wszystkie teksty pomieszczone w tomie. W Wyspie Marty tajemniczy zgon rumuńskiej emigrantki Mirandy staje się punktem wyjścia do opisu niejednoznacznego, owianego tajemnicą zachowania doktora Marka McLeana, który zataja swoją znajomość z tragicznie zmarłą kobietą — niegdyś związaną z nim młodzieńczym romansem. Wypadek Marty inicjuje ciąg wspomnień, dzięki którym odsłaniają się zarówno przeżyte traumy (depresja Marka), jak i losy rodziców Marty, a przede wszystkim historia matki głównego bohatera — emigrantki z Polski, żony cenionego wykładowcy i alkoholiczki, niszczącej życie syna. Tytuł opowiadania odnosi się zarazem do miejsca akcji — wyspy na Oceanie Atlantyckim, Martha’s Vineyard — jak i do imienia córki zmarłej Mirandy. Powrót kobiety na wyspę przynosi jej śmierć, lecz jednocześnie wiąże jej córkę z Markiem, dawnym kochankiem matki. To splątanie ludzkich losów zostaje dobitnie podkreślone w finałowej scenie pogrzebu Mirandy w Bukareszcie, kiedy chora na Alzheimera matka zmarłej, zwracając się do Marka, wypowiada słowa zaczerpnięte z opery Verdiego La forza del destino (Siła przeznaczenia).
Z kolei Długie życie Margarity Kiriłowny jest fabularyzowaną opowieścią o ostatnich tygodniach życia Rosjanki – znanej filantropki i mecenaski sztuki, Margarity Morozowej. Joanna Clark prowadzi narrację poprzez wspomnienia wnuczki bohaterki, mieszkającej w Stanach Zjednoczonych. Na podstawie wybranego fragmentu biografii zostają ukazane tragiczne losy rosyjskiej elity intelektualnej w okresie stalinizmu oraz tzw. odwilży po śmierci Stalina (1953–1958). Wydarzenia współczesne – związane z niemożnością opublikowania pamiętników tytułowej bohaterki, w których dokumentowała życie elit rosyjskich sprzed rewolucji – splatają się z obrazami zanurzonymi w przeszłości: wspomnieniem beztroskiego dzieciństwa oraz procesem stopniowej degradacji społecznej i klasowej. Niemożność publikacji pamiętników tytułowej bohaterki staje się emblematem losu świadectw należących do przedrewolucyjnych elit rosyjskich, skazanych w epoce stalinowskiej na milczenie, konfiskatę lub zniszczenie. Clark problematyzuje w ten sposób archiwum jako przestrzeń władzy – pamięć nie jest tu jedynie kwestią indywidualnego przeżycia, lecz zostaje podporządkowana mechanizmom kontroli politycznej. Ostatnie chwile życia Margarity Kiriłowny wypełnia lęk o los wnuka pozostającego w Związku Radzieckim, jego żony i prawnuczki, a także tęsknota za córką Marusią, przebywającą na emigracji. Ostatecznie opowiadanie można interpretować jako medytację nad trwaniem wbrew historii. „Długie życie” Margarity Kiriłowny nie oznacza spełnienia ani stabilności, lecz raczej długotrwałe doświadczanie straty, lęku i wygnania — zarówno realnego, jak i symbolicznego. Śmierć bohaterki nie zamyka historii, lecz uwypukla pytanie o to, kto i w jaki sposób przejmie odpowiedzialność za pamięć o przeszłym świecie.
Opowiadanie Rok Miłosierdzia opatrzone datą 2016 podnosi aspekt religijno-moralny, nawiązuje bowiem do ogłoszonego wówczas przez papieża Franciszka aktu celebrowania miłosierdzia poprzez miłość bliźniego, pomoc jemu oraz poszanowanie ludzkiego życia od jego poczęcia. To przesłanie stało się impulsem dla bohaterki utworu Letycji, która w przeszłości dokonała aborcji (trudna sytuacja życiowa). Mieszkająca w Kanadzie kobieta postanawia przyjechać do Polski, by uzyskać rozgrzeszenie, a dzięki temu zasłużyć na katolicki pogrzeb w „poświęconej ziemi”. Motywacja nie wynika bezpośrednio z jej religijnego nawrócenia, a raczej ze względu na wnuczkę Izabelę, której chce w ten sposób „udokumentować” polską tożsamość i dla siebie samej, by nie być „pochowaną byle jak, pudełko z prochem do dołka”. Podróż do kraju jest okazją do spotkań z przyjaciółką Krysią. Retrospektywna wycieczka do Podkowy Leśnej, do domu babci, u której w dzieciństwie obie mieszkały, uruchamia ciąg wspomnień dotyczących pierwszych religijnych doświadczeń (przygotowania do Pierwszej Komunii Świętej), kontestacji grzechu (wspomnienie kradzieży krzyżyka) i odtwarzania dziecięcej biografii (powrót z zesłania rodziców Krysi).
Tom opowiadań zamyka autobiograficzne wspomnienie Wieś Kotowskie. Joanna Clark opisuje w nim powojenne losy swojej matki – wiejskiej nauczycielki, która podejmuje pracę na Ziemiach Odzyskanych. Narratorka rekonstruuje wspólną podróż z Warszawy do odludnych miejscowości, przywołuje doświadczenia biedy oraz nędznych warunków życia. Jednocześnie występuje jako świadek stopniowego umacniania się komunizmu w powojennej Polsce i ideologicznego „zaczadzenia” matki, co ujmuje z perspektywy późniejszej, już refleksyjnej świadomości. Wspomnienie to ma charakter wyraźnie metapamięciowy: narracja zostaje przerwana dygresjami poświęconymi samej naturze pamięci, ujmowanej jako proces selektywny, fragmentaryczny i rekonstrukcyjny. Autorka pisze: „Piszę: pamiętam, nie pamiętam. Wiem, tomy są na ten temat, że pamięć jest zwodnicza, że nasze wspomnienia to zlepki drobnych cząstek czegoś, co nam się zdarzyło, z późniejszymi wyobrażeniami owych zdarzeń (…)”. Tym samym narratorka ujawnia świadomość, iż pamięć autobiograficzna nie jest prostym zapisem przeszłych wydarzeń, lecz dynamiczną konstrukcją powstającą w napięciu między doświadczeniem a późniejszymi interpretacjami. Retrospekcja zostaje tu podporządkowana logice narracyjnej: przeszłość jest porządkowana i nadawana znaczeniu z perspektywy teraźniejszości, co wpisuje tekst w rozumienie pamięci jako aktu opowiadania, a nie wiernej reprodukcji. Jednocześnie wspomnienia dzieciństwa noszą cechy pamięci pośredniej, zbliżonej do postpamięci – kształtowane są bowiem nie tylko przez osobiste doświadczenie, lecz także przez emocje, narracje i ideologiczne wybory matki. Narratorka zachowuje świadomość wybiórczości i niepełności tych retrospektyw, ale deklaruje chęć ich możliwie pełnego odtworzenia, obejmującego zarówno to, „co najbardziej bolało”, jak i to, co „dawało szczególną przyjemność”, bez cenzurowania własnej pamięci i bez wygładzania jej dysonansów.
Powieść Wilga ukazuje losy Andrzejka Zawodnego, niezwykle uzdolnionego chłopca, który po śmierci matki trafia w wir dramatycznych wydarzeń osobistych i politycznych. Jego dzieciństwo naznaczone jest samotnością, brakiem stabilności i buntem wobec instytucji, które zamiast chronić – zawodzą. Konflikt z rodziną zastępczą i dramatyczne podpalenie szopy wuja prowadzą go do poprawczaka „Kormoran”, gdzie doświadcza zarówno chwil wsparcia, jak i brutalności systemu. Ucieczka z ośrodka staje się początkiem jego wieloletniej tułaczki. Równolegle narasta w Polsce kryzys polityczny, który przeradza się w państwowy terror: władza odbiera rodzicom pierwsze dzieci, by wymusić zwiększenie dzietności. W tym chaosie Andrzej staje się opiekunem noworodka – Wilgi, córki kobiety uwikłanej w polityczne represje. Ich wspólna wędrówka przez Polskę to podróż przez biografie ludzi wykluczonych, represjonowanych i odważnych, którzy mimo własnych dramatów oferują pomoc. Relacja Andrzeja i Wilgi staje się osią emocjonalną powieści: to historia dojrzewania w ekstremalnych warunkach, budowania więzi i walki o przetrwanie. Clark łączy tu realistyczny dramat społeczno-polityczny z intymną opowieścią o opiece, utracie i poszukiwaniu tożsamości, tworząc wielowarstwową narrację o ludziach żyjących na marginesie systemu.
Nie bez znaczenia jest fakt, że Joanna Clark nadała swojemu najnowszemu, jak dotąd, zbiorowi opowiadań tytuł Róża wiatrów. Metafora ta wyznacza istotny kontekst interpretacyjny tomu, którego bohaterki podejmują doświadczenie egzystencjalnej podróży. Ich losy konstytuuje ciekawość świata oraz potrzeba przekraczania granic znanego, co nadaje narracjom wymiar poszukiwania i autodefiniowania podmiotu. Tom Róża wiatrów składa się z trzech utworów opatrzonych wspólnym mottem odsyłającym do wiersza Spotkanie (z tomu Srebrne i czarne) Jana Lechonia. Fragment wiersza służy tu otwarciu narracyjnego obrazu i symbolicznemu odsłonięciu przestrzeni introspekcji. Motyw teatru pełni funkcję metaforyczną — może być odczytywany zarówno jako przestrzeń sztuki i kreacji, jak i jako scena życia, miejsce ponownego wejścia w przypisaną rolę. Powrót do teatru oznacza zatem nie tyle ucieczkę w fikcję, ile świadome przyjęcie własnej tożsamości i losu. Tak jak u Lechonia, Clark wykorzystuje tu poetykę łączącą elementy autobiograficzne z refleksją egzystencjalną. Cisza, nocna sceneria oraz figura samotnego powrotu służą ukazaniu momentu wewnętrznego pojednania podmiotu z samym sobą, z własnym miejscem w świecie — zarówno jako artystki, jak i uczestniczki teatralnego spektaklu życia. Interpretacyjne kody dopełnia dedykacja „Pamięci mojego męża Blaira”. Pierwszy utwór opatrzony tytułem, tak, jak cały tom – Róża wiatrów, przypomina autobiograficzną opowieść. Pisarka wypełnia ją osobami i zdarzeniami zakotwiczonymi we własnej biografii. Opowiadanie otwiera, jak wiele innych utworów Clark, motyw listu. Korespondencja uruchamia ciąg retrospekcji. Z nich wyłania się stopniowo dopełniany obraz zmarłego męża narratorki Blaira Clarka, a właściwie historia jego poznania i rodzącego się między nimi uczucia. To opowieść o miłości trwającej wbrew realiom PRL-u i trudom zakorzenienia się w nowej ojczyźnie. Clark oddaje klimat tamtych czasów, żongluje pomiędzy komunistyczną Warszawą a emigracyjnym Nowym Jorkiem. Kreśli portrety znanych polskich twórców emigracyjnych (np. Czyżewska), oddaje specyfikę towarzyskich spotkań w mieszkaniu przy 48-ej na Manhattanie. Otrzymujemy pełną emocji opowieść o pragnieniu miłości i zrozumienia oraz o próbie dotarcia do samego siebie. Z tym utworem koresponduje opowiadanie Lepiej o tym nie mówić. To odtworzona po latach historia pierwszej miłości narratorki do emigranta Maćka Branickiego (Barnesa) osiedlonego w Londynie. Staż zagraniczny Joanny, zwanej przez ukochanego Januśką, u rodziny pastora staje się okazją do próby opisania kultury londyńczyków, mentalności emigranta i poznania siebie samej. Podobnie jak w rozdzielającej te dwa opowiadania Marince-heroince, tematem przewodnim jest opowieść o ludziach, którzy starają się zrozumieć, co jest dla nich najważniejsze, i o co warto walczyć. Bohaterka tego tekstu jest Rosjanką-Moskwiczanką, która nieustannie tęskniąc za ojczyzną, poszukuje sensu życia, uciekając w używki, podróże, kolejne miłości. Wszystkie trzy opowiadania podejmują temat poszukiwania sensu życia, tragizmu osamotnienia i prób łagodzenia trudów emigracyjnej codzienności (problem uzależnienia od alkoholu i narkotyków). Ze względu na sposób ukształtowania narratorki i głównej bohaterki większości utworów Joanny Clark, noszącej liczne cechy autoportretowe, a także na konsekwentnie powracające przed-stawienia środowiska uniwersyteckiego (campus novel), z którym autorka pozostaje związana, twórczość ta może być odczytywana również w perspektywie autobiograficznej. Kreowana przestrzeń akademicka pełni funkcję nie tylko tła wydarzeń, lecz także istotnego punktu odniesienia dla refleksji nad formowaniem się tożsamości intelektualnej i egzystencjalnej podmiotu.

Bibliografia przedmiotowa:
Bożek I. J., Sztuka niedopowiadania, „Przegląd Polski = Polish Review” nr z 7 XII 2007,s. 2.
Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą 1984-1988, Warszawa 1990, s. 128.
Maurer J., Romantyczka, „Przegląd Polski = Polish Review” nr z 21.I. 2005, s. 4
Potent M., Klucz rzucony w morze, „Akcent” 2008, nr 4. Małgorzata Potent. Klucz rzucony w morze - Akcent
Skórczewski D., Tożsamość emigrancka i jej literacka transgresja („W cichym lesie Vermon-tu” Joanny Clark), w: Tożsamość i transgresja w literaturze, red. W. Nowicki, A. Orłowska, W. Pyczek, Zamość 2011, s. 107-119.
Sołtysik M., Wyspa Joanny Clark, „Twórczość” 2019 nr 1, s. 149–152. Miesięcznik Twór-czość » Wyspa Joanny Clark
Thompson E., O skomplikowanej Ameryce półgłosem, „Nowy Dziennik. Polish Daily News” z 17 VI 2010.
Thompson E., O skomplikowanej Ameryce półgłosem, „Przegląd Polski = Polish Review” nr z 18 VI 2010, s. 3.
Turżańska W., Życie jako palimpsest [Joanna Clark, „Królowa Barbara i inne opowiada-nia”], „Akcent” 2019 nr 1, s. 146–158. Wiesława Turżańska. Życie jako palimpsest - Akcent
Who's Who in Polish America 1996-1997, wyd. 1, red. Bolesław Wierzbiański, Bicentennial Publishing Corporation, Nowy Jork, NY, 1996, s. 68.

Strony www:
Clark, (Rostropowicz), Joanna
Joanna Clark NORBERTINUM.PL - wydawnictwo, księgarnia, drukarnia

Autorka hasła: Jolanta Pasterska