Urodziła się 24 grudnia 1894 roku w Biskupicach Szlacheckich na Wołyniu. Była córką Edwarda Kuszelewskiego i Emilii Bohomolec, przedstawicieli miejscowej inteligencji. Wczesne lata życia spędziła w kręgu polskiego ziemiaństwa, co ukształtowało jej patriotyczne wartości i wrażliwość na sprawy społeczne. Po przeprowadzce do Warszawy zetknęła się z ruchem harcerskim, który wywarł wpływa na całe jej życie. W 1911 roku zdała maturę w Kolegium Humanistycznym Tow. Kursów Naukowych w Warszawie, a rok później wstąpiła do harcerstwa i jednocześnie rozpoczęła studia agronomiczne w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Po wybuchu pierwszej wojny światowej podjęła pracę pielęgniarki, najpierw w Szpitalu Dzieciątka Jezus, a następnie w miejskim szpitalu dla żołnierzy frontowych. W wyniku niemieckiego zajęcia Warszawy w 1915 roku, wraz z rodzicami opuściła miasto. Trafiła do Moskwy, gdzie zaangażowała się w działalność lokalnych drużyn harcerskich. W tym czasie opracowała pierwszy polski przewodnik dla harcerzy pt. O skautingu polskim (1916). W 1917 roku rodzina przeniosła się do Mińska, gdzie Stanisława Kuszelewska zatrudniła się jako nauczycielka przyrody i języka polskiego. Tu przyszła pisarka poznała Ignacego Matuszewskiego – zagorzałego piłsudczyka, późniejszego pułkownika Wojska Polskiego, posła na Sejm, przyszłego ministra skarbu, z którym związała się nie tylko więzami uczuciowymi, lecz także ideowymi. Ślub został zawarty 21 kwietnia 1918 roku w kościele świętych Szymona i Heleny w Mińsku Litewskim, a półtora roku później na świat przyszła jedyna córka Matuszewskich – Ewa. Podczas pobytu w Mińsku zaangażowała się w działalność Koła Polek, weszła w skład zarządu. Odpowiadała za sekcję pomocy Polakom więzionym przez armię bolszewicką i brała udział w akcjach odbicia więźniów. Dowodząc własnym oddziałem harcerskim, wraz z mężem, wzięła udział w akcji zajęcia Mińska Litewskiego, w którym stacjonowały wojska bolszewickie (18-20 lutego 1918).
Po powrocie do Polski, w roku 1918 Stanisława Kuszelewska została zaprzysiężona jako członkini Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Należała do Komendy Naczelnej nr 3 Wschód i pełniła funkcję zastępczyni kierownika biura prasowego. Do jej obowiązków należało redagowanie materiałów propagandowych i prasowych. Od listopada 1918 roku, będąc w ciąży, pracowała jako sanitariuszka w pociągu medycznym na trasie Warszawa-Lwów, a 5 grudnia, wraz z grupą harcerek i oddziałem ochotników z Warszawy, dotarła do Lwowa, by wspierać obronę miasta. Jako sanitariuszka znajdowała się na pierwszej linii. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku prowadziła biuro prasy i propagandy Służby Narodowej Kobiet oraz redagowała pismo „Nasza Praca” (1919-1920). Małżeństwo nie przetrwało i 10 listopada 1927 roku Sąd Duchowny przy Polowej Kurii Biskupiej orzekł unieważnienie związku, co skłoniło Stanisławę Kuszelewską do powrotu do nazwiska panieńskiego, pod którym kontynuowała swoją działalność.
1 września 1928 roku Stanisława Kuszelewska wyszła ponownie za mąż za generała Ludomiła Rayskiego. Małżonkowie zamieszkali przy ul. Idzikowskiego 25 w Warszawie, a pisarka zajęła się działalnością społeczno-kulturową. Kuszelewska-Rayska była współzałożycielką Centralnego Towarzystwa Ogrodów Jordanowskich, któremu poświęciła broszurę pt. Ogród jordanowski jako wychowawca. Wraz z córką należała do pierwszej kobiecej organizacji sportowej – Warszawskiego Klubu Wioślarskiego. Zajęła się działalnością publicystyczną i współpracowała m.in. z pismami „Bluszcz” (1922-1938, tu publikowała pod nazwiskiem „Kuszelewska-Matuszewska”), „Kobieta Współczesna” (1927-1933), „Kurier Poranny” (1922, 1930, 1933; tu m.in. cykl felietonów pt. Na dzień dobry), „Gazeta Polska” (1930, 1932-39) i „Wiadomości Literackie” (1929, 1932-38). Była członkinią Komisji Odczytowej i Rady Programowej Polskiego Radia (1931-1939), dzięki temu przyczyniła się do popularyzacji kultury i edukacji w Polsce. W Radiu Polskim prowadziła pogadanki Polska jest wasza, Kultura codzienności, Dom własny. Jako tłumaczka przyswoiła polskiemu czytelnikowi wiele dzieł literatury angielskiej i amerykańskiej, m.in. utwory Jacka Londona, Aldousa Huxleya, Sinclaira Lewisa. Za ten wkład w rozwój polskiej kultury otrzymała w roku 1937 Srebrny Wawrzyn Akademicki przyznany przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Podczas wojny obronnej 1939 roku pisarka pracowała w punkcie opatrunkowym przy Szpitalu Dzieciątka Jezus. By utrzymać siebie i córkę Ewę zajęła się sprzedażą mebli. W latach 1939-1943 pracowała społecznie w Radzie Głównej Opiekuńczej (RGO), zajmując się pomocą dzieciom rodzin uwięzionych. W swym domu na Wierzbnie założyła sierociniec dla dzieci. Uczestniczyła także w akcji pomocy Żydom. W marcu 1943 roku została zaprzysiężona do służby w Armii Krajowej i przyjęła pseudonim „Elżbieta”. Wraz z córką Ewą (pseudonim „Mewa”) należała do pułku „Baszta”. Podczas powstania warszawskiego służyła na Mokotowie i pełniła funkcję tzw. peżetki (Pomoc Żołnierzowi). Jako komendantka plutonu gospodarczego i inspektorka kuchni prowadziła centralną jadłodajnię, troszcząc się o aprowizację. 26 września 1944 roku Kuszelewska-Rayska została aresztowana przez Niemców i przewieziona do obozu przejściowego w Pruszkowie. Udało jej się zbiec z transportu kolejowego kierowanego na południe kraju. W okolicach Kielc dołączyła do zgrupowania AK, a następnie przedostała się do Krakowa, gdzie była świadkiem inwazji wojsk radzieckich. Docierające do niej informacje o śmierci córki zmusiły ją do powrotu do Warszawy. W styczniu 1945 roku pisarka rozpoczęła poszukiwania jedynaczki na terenie zrujnowanej stolicy, ale nie udało jej się znaleźć ciała Ewy, która została pochowana w zbiorowej mogile w parku Dreszera. „Mewa” zginęła dokładnie tego samego dnia, gdy jej matka została aresztowana. W lipcu 1945 roku Kuszelewska-Rayska, przedostając się przez zieloną granicę, na zawsze opuściła Polskę. Skierowała się do Kairu, gdzie służyła w Pomocniczej Wojskowej Służbie Kobiet. W 1947 roku dotarła do Londynu, w którym od kilku lat mieszkał jej mąż, Ludomił Rayski. W Anglii związała się z polskim środowiskiem literackim. Była członkinią Stowarzyszenia Pisarzy Polskich w Londynie, współpracowała z Antonim Bogusławskim i angażowała się w życie kulturalne emigracji. Na utrzymanie zarabiała dając lekcje literatury i historii polskiej. Kontynuowała pracę literacką, drukując artykuły i recenzje w prasie emigracyjnej, m.in. na łamach pism „Wiadomości” (Londyn, 1953, 1955, 1965), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn, 1954-55), „Dodatek Tygodniowy Ostatnich Wiadomości” (Mannheim, 1954-55) oraz „Tydzień Polski” (Londyn, 1965). Trauma drugiej wojny światowej i dramatyczne okoliczności związane ze śmiercią jedynej i ukochanej córki skłoniły ją do napisania dwóch książek poświęconych kobietom biorącym udział w walce o niepodległość Polski – Kobiety (1946) i Dziwy życia (1948).
Stanisława Kuszelewska-Rayska zmarła 24 stycznia 1966 roku w Londynie, gdzie została pochowana na cmentarzu South Ealing.

Twórczość:
O skautingu polskim, Wydawca M. Głodkowski, Moskwa 1916.
Zwiedzamy życie, Biblioteka Polska, Warszawa 1939.
Kobiety, Instytut Literacki, Rzym 1946.
Dziwy życia, F. Mildner & Sons, Londyn 1948.
Muzyka. Opowieść, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” [Londyn] 1954 nr 66-79.
Tych dwoje, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” [Londyn] 1955 nr 195-284.

Artykuły [wybór]:
Skromny przyczynek w poważnej sprawie, „Bluszcz” 1924 nr 38, s. 655-656.
Książki na półkach. Wrażenia z międzynarodowej wystawy książek we Florencji, „Bluszcz” 1925 nr 25, s. 677.
Samodzielność kobiety jako nowoczesna sztuka kochania, „Kobieta Współczesna” 1928 nr 13, s. 5-6.
Sanitariuszki, „Kobieta Współczesna” 1928 nr 45, s. 16-18.
„Happy End”, „Kobieta Współczesna” 1930 nr 38, s. 2-3.
Idea powszechnej służby obywatelskiej kobiet, „Kobieta Współczesna” 1930 nr 47, s. 2-3.
Trawniki dla dzieci, „Kobieta Współczesna” 1930 nr 6, s. 2-3.
Pogoń zer, „Kobieta Współczesna” 1931 nr 8, s. 3-4.
Prasa a młodzież, „Kobieta Współczesna” 1931 nr 27, s. 4-5.
Ogród jordanowski jako wychowawca, Nasza Drukarnia, Warszawa 1938.
Dzieciństwo i młodość Ignacego Matuszewskiego, „Biuletyn Organizacyjny KNAPP” 1946 nr 47-48, s. 10-11.
Kair szuka Boga, „Wiadomości” [Londyn] 1946 nr 8, s. 1.
Prócz serca i pieniędzy – myśl, „Wiadomości” [Londyn] 1947 nr 27, s. 2.

Przekłady:
London J., Odyssea północy, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1922.
London J., Serce kobiety, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1922.
London J., Historja Jessie Ook, „Bluszcz”, Warszawa 1923.
London J., Martin Eden [t. I, t. II], Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1923.
London J., Na szlaku: szkice autobiograficzne, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1923.
London J., Bóg ojców jego, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1924.
London J., Zew krwi, Towarzystwo Wydawnicze „Ignis”, Warszawa 1924.
London J., Miłość życia: wybór nowel [t. I, t. II], Wydawnictwo Bibljoteki Dzieł Wyborowych, Warszawa 1925.
London J., Prawo białego człowieka, Wydawnictwo „Bibljoteki Groszowej”, Warszawa 1925.
London J., Przygoda, E. Wende i spółka, Warszawa 1925.
London J., Biały kieł, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1926.
London J., Martin Eden [t. III, t. IV], E. Wende i spółka, Warszawa 1926.
London J., Pogarda kobiet, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1926.
London J., Wierność mężczyzny, Towarzystwo Księgarni Polskich na Kresach, Warszawa 1926.
Byrne D., Messer Marco Polo, Wydawnictwo J. Mortkiewicza, Kraków 1927.
Cooper J.F., Ostatni Mohikanin: powieść w dwóch częściach, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1927.
London J., Szkarłatna dżuma, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1927.
London J., Żółwie Tasmana, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1927.
London J., Córka śniegów, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1928.
Cooper J.F., Pionierowie, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1929.
London J., Dolina Księżyca, Ks. 1 „Klęska”, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1929.
Erskine J., Życie prywatne pięknej kobiety, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1930.
London J., Dolina Księżyca, Ks. 2 „Szczęście”, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1930.
Munthe A., Księga o ludziach i zwierzętach, Wydawnictwo J. Przeworskiego, Warszawa 1930.
Byrne D., Dom Kata, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1932
Huxley A., Nowy, wspaniały świat, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1932.
Sinclair L., Samuel Dodsworth, Wydawnictwo „Gutenberg” Fergo i Ska, Kraków 1932.
Huxley A., Drwiący piłat, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1935.
London J., Miłość życia, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1935.
Huxley A., Nad Zatoką Meksykańską, Wydawnictwo J. Przeworski, Warszawa 1938.
London J., Wilk morski, War Relief Services National Catholic Welfare Conference, Rzym 1946.

Członkostwo:
Stowarzyszenie Pisarzy Polskich za Granicą w Londynie

Nagrody i odznaczenia:
Krzyż Niepodległości (1932)
Złoty Krzyż Zasługi (1936
Srebrny Wawrzyn Akademicki (1937)

Charakterystyka twórczości:
Stanisława Kuszelewska-Rayska to autorka, której działalność literacka i publicystyczna łączyła się z jej intensywnym zaangażowaniem społecznym oraz walką o idee patriotyczne, emancypacyjne i edukacyjne. Pierwsze próby literackie wiązały się z harcerstwem, w które była zaangażowana od wczesnych lat. W 1916 roku Stanisława Kuszelewska-Rayska wydała w Moskwie broszurę informacyjno-propagandową O skautingu polskim, która stanowiła istotny krok w rozwoju polskiego harcerstwa i jego propagowaniu jako ruchu opartego na wartościach patriotycznych, wspólnotowych i wychowawczych. Odwołując się do harcerskich zasad i kodeksu, nakreśliła wizję skautingu jako formacji, w którym jednostka rozwija poczucie obowiązku wobec innych, zaufanie do przywódców oraz umiejętność działania zespołowego. Praktyczne wskazówki zawarte w broszurze stanowiły wyrazisty program edukacyjny oparty na idei „wychowania przez działanie”. Publikacja nie była tylko teoretycznym wykładem, lecz stanowiła pierwszy polski podręcznik, który pomagał młodym instruktorom budować struktury harcerskie i zainicjować pracę z młodzieżą w oparciu o konkretne zasady, metody i ćwiczenia.
Znaczącą część dorobku literackiego Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej stanowią publikacje zamieszczane w poczytnych czasopismach okresu międzywojennego. W swoich artykułach autorka podejmowała szeroką gamę zagadnień społecznych, zwłaszcza dotyczących miejsca i roli kobiet w życiu publicznym oraz idei wychowawczych. Jej teksty, nacechowane głębokim zrozumieniem problematyki emancypacji, edukacji i obywatelskiej aktywności, były świadectwem przenikliwego spojrzenia na kondycję kobiety nowoczesnej, pragnącej uczestniczyć w dynamicznie zmieniającym się społeczeństwie międzywojennym. Autorka promowała model kobiety aktywnej, zaangażowanej w sprawy publiczne, która przyczynia się do kształtowania otaczającej rzeczywistości.
Najbardziej znaczącymi pracami w dorobku Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej są wydane na emigracji książki poświęcone walczącym kobietom. Pierwsza z nich ukazała się w 1946 roku nakładem Instytut Literackiego w Rzymie i nosiła tytuł Kobiety. Ten zbiór opowiadań to poruszająca panorama życia kobiet w Polsce w okresie drugiej wojny światowej. Każde z trzydziestu dwóch opowiadań maluje portrety Polek różnych stanów, wieku i profesji, od młodych dziewcząt po starsze kobiety, które starają się przetrwać w niesprzyjających warunkach okupacji, a ich codzienność jest za każdym razem aktem heroizmu. Struktura zbioru – z tytułami poszczególnych części, takimi jak: Czerwone wino, Profile młodzieńcze, Wiek klęski, Tryptyk klasztorny, Siwe włosy i Matka – kieruje uwagę na przemianę bohaterek od niewinnej młodości do dojrzałości ukształtowanej przez tragedię i upór. W twórczości Kuszelewskiej-Rayskiej wojna jest specyficzną formą inicjacji, która przekształca bohaterki wewnętrznie i duchowo. Kobiety przechodzą tu przemiany przypominające mistyczną drogę do dojrzałości i pełnego zrozumienia własnej roli, nie tylko jako członkiń narodu, ale także jako istot metafizycznych. Autorka podkreśla, że wojna jest dla tych kobiet doświadczeniem oczyszczenia – wymaga od nich poświęcenia, ale i zrozumienia wartości takich jak wolność, solidarność i etyczne oddanie. Ten trop łączy Kuszelewską z tradycją literatury mistycznej i sprawia, że jej utwory zyskują dodatkowy, eschatologiczny wymiar.
Jednym z najważniejszych walorów tej książki jest autentyzm: Kuszelewska unika przesadnych ozdobników i literackich chwytów, wybierając prostotę i klarowność, co nadaje tekstowi formę niemal dokumentalną. Przejmującym przykładem jest scena, w której młode dziewczęta ryzykując życie, niosą więźniom Przenajświętszy Sakrament. Obraz ten odzwierciedla duchową głębię i poświęcenie Polek, skromnych bohaterek swoich czasów. Kuszelewska-Rayska często zresztą operowała symboliką sakralną, w której kobiety stają się „hostiami”, ofiarami przejmującymi na siebie ciężar narodowego cierpienia. Przekazując dobro bliźnim, opiekując się rannymi czy z narażeniem życia niosąc pomoc powstańcom, żołnierzom, bohaterskie Polki stawały się żywą manifestacją chrześcijańskiego miłosierdzia i poświęcenia.
W swoich opowiadaniach autorka nie skupiała się na okupantach, lecz na codziennych troskach, dylematach moralnych i działaniach kobiet w obliczu wojny. Niemcy pozostają obecni, lecz marginalnie – są jedynie widmami bestii, które unoszą się nad codziennością, a nie stanowią głównego tematu. Ten przemyślany zabieg pozwala czytelnikowi skupić się na esencji książki: na polskości i heroizmie rodaczek w najzwyklejszych chwilach. Nie oznacza to jednak, że temat wojny jest tu deprecjonowany. Autorka prezentuje studium wojennej codzienności – bezpośredniości nieuniknionych aresztowań, łapanek, egzekucji oraz brawury, która rodziła się z desperacji i oddania sprawie. Opowiadania Kuszelewskiej-Rayskiej w sugestywny sposób odmalowują atmosferę okupacyjnej rzeczywistości, w której niepewność i tęsknota splatały się z determinacją i odwagą. Codzienność wyznaczana obrazem drukarek do bibuły, ukrywanych ludzi, nocnych „wizyt” gestapo, przenika teksty Kuszelewskiej-Rayskiej i nadaje im autentyzm i surową poetykę, typową dla relacji z pierwszej linii frontu życia cywilnego.
Kobiety to również studium polskości jako idei i stanu ducha, która jest fundamentem zbioru. W tej książce – pozbawionej mistycyzmu, lecz przesyconej duchowością i etyką – nie ma miejsca na irracjonalność. Kuszelewska zdaje się w subtelny sposób uosabiać tożsamość narodową: wzniosłą, ale przefiltrowaną przez doświadczenie jednostek. W twórczości Kuszelewskiej-Rayskiej szczególnie wyraźne są wątki „kobiecej wojny”. Autorka prezentuje postaci kobiet, które na równi z mężczyznami angażują się w działalność konspiracyjną, stając się równoprawnymi partnerkami w boju. Uderza tu szczególne ujęcie cierpienia i walki – to nie tylko świadectwa przetrwania, ale także opowieści o duchowym wymiarze tej walki, w której kobieta jest symbolem niezłomności i moralnej siły. Kuszelewska szczególnie podkreślała dwoistość kobiecej roli w czasie wojny. Z jednej strony jej bohaterki pełnią funkcję „matek narodu” – to kobiety troskliwe, dbające o rannych, walczące o przetrwanie najbliższych. Z drugiej strony są nieugiętymi bojowniczkami, które równie aktywnie jak mężczyźni walczą w konspiracji, narażają się na tortury i śmierć, stając się żywym dowodem na to, że odwaga nie jest wyłącznie domeną męską. Dzięki temu autorka rozbiła stereotypowe postrzeganie kobiecości, przedstawiając pełnię człowieczeństwa swoich bohaterek, łączących w sobie cechy współczucia i odwagi. Jednym z głównych tropów, na którym Kuszelewska opiera swoją narrację, jest skontrastowanie kobiet polskich z ich oprawcami. Niemiecki okupant ukazany jest jako figura obca, brutalna, całkowicie oderwana od duchowości i empatii. Tymczasem Polki, nawet jako ofiary, pozostają symbolem moralnej siły i ludzkiego ciepła, które w obliczu totalitarnego okrucieństwa okazuje się wartością niosącą nadzieję. Według Kuszelewskiej moralna przewaga kobiet nad okupantami tkwi w ich zdolności do współczucia i oddania dla sprawy narodowej.
W opowiadaniach Kuszelewskiej-Rayskiej pojawiają się symboliczne obrazy, które oddają zarówno dramatyzm sytuacji, jak i ich znaczenie duchowe. Kolor czerwony, do którego nawiązuje tytuł cyklu Czerwone wino, przywołuje na myśl krew i poświęcenie, a także ideę ofiary, która jednoczy. Ciemne korytarze szpitali, kręte uliczki Warszawy, domy pełne uchodźców to przestrzenie liminalne – oddzielają one bohaterki od ich dawnego życia i zmuszają do przekraczania psychicznych i fizycznych granic. Kuszelewska ukazała wojenną Warszawę jako przestrzeń profanum, w której jednak, dzięki ofierze i współczuciu kobiet, rodzi się świętość.
Autorka Kobiet sięgnęła również po motyw pamięci jako fundamentu tożsamości zbiorowej. Opisywane przez nią losy kobiet to nie tylko historia poszczególnych osób, ale też kolektywna pamięć narodu. Pisarka sugeruje, że przeżycia bohaterek staną się częścią polskiej tożsamości, a ich historie przetrwają jako moralny wzór dla przyszłych pokoleń. W takim ujęciu twórczość Kuszelewskiej można interpretować jako głos reprezentujący perspektywę pokolenia, które zmuszone było do zmierzenia się z brutalnością historii, a jednocześnie jako apel o zachowanie pamięci i godności polskich kobiet, które, w przeciwieństwie do stereotypowych oczekiwań wrogów, okazały się symbolem siły i odporności narodowej.
W roku 1948 Stanisława Kuszelewska-Rayska opublikowała drugi zbiór wspomnieniowych opowiadań pod tytułem Dziwy życia. Stanowi on, jak się wydaje, swoistą kontynuację wcześniejszego tomu Kobiety, choć opiera się na nieco innej warstwie czasowej i emocjonalnej. W jedenastu opowiadaniach autorka przeniosła czytelnika do okresu popowstaniowego, wykorzystując format narracji autobiograficznej, w której osobiste doświadczenia przenikają się z wielkimi, zbiorowymi przeżyciami narodowymi i codziennymi dramatami tych, którzy pozostali. Zbiór stanowi emocjonalny rejestr prób zrozumienia życia i śmierci w czasach chaosu i straty, gdy opada kurz wojenny. Autorka oscyluje wokół doświadczeń, które dla bohaterek jej prozy pozostają w strefie szoku. Przeżycie powstania, jego klęska, a następnie poszukiwanie bliskich zaginionych na polu walki lub w wyniku represji, dalsza ucieczka ze zrujnowanej Polski nabierają tu wymiaru niemal egzystencjalnego.
Jednym z najbardziej przejmujących fragmentów jest opowiadanie Czerwony Kraków z podtytułem Rubikon. Stanowi on zapis osobistych doświadczeń pisarki z pobytu w Krakowie podczas wkroczenia wojsk radzieckich do miasta. Swoją tożsamość ukryła autorka pod imieniem „Elżbieta” – pseudonimem, który przybrała służąc w Armii Krajowej. Rubikon to metafora nieodwracalnego przekroczenia granicy między „starą” Polską a nowym, socjalistycznym porządkiem, który na zawsze odcisnął piętno na życiu autorki i jej pokolenia. Opowiadanie to przesiąknięte jest subtelnym lękiem i niepewnością, które mieszają się z uczuciem wewnętrznej straty i dezorientacji. Elżbieta/Kuszelewska-Rayska, obserwując zmieniający się krajobraz polityczny i społeczny, zdaje się przeżywać głęboki kryzys tożsamości, pogłębiony przez dramatyczne doświadczenie śmierci ukochanego dziecka. Poddaje w wątpliwość sens działań, poświęceń i wartości, które przez lata stanowiły oś jej życia.
Twórczość beletrystyczna Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej stanowi głos wyjątkowy dla literatury emigracyjnej, ponieważ skupia się na losie polskich kobiet w czasie wojny i ich duchowym wymiarze walki o ojczyznę. Jej książki są także próbę rozliczenia się z dramatyczną przeszłością i osobistą tragedią utraty dziecka.


Bibliografia przedmiotowa
Archiwa, słowniki:
Hasło: Stanisława Kuszelewska-Rayska, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XVI, red. F. Kubacz, I.P. Legatowicz, Warszawa-Kraków 1971, s. 307.
Bator K., Dorosz B., Stanisława Kuszelewska-Rayska, w: Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. Cyfrowy słownik biobibliograficzny, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/2877/kuszelewska-stanislawa
Studium Polski Podziemnej w Londynie, sygn. KWI/718, Własnoręczny życiorys S. Kuszelewskiej-Rayskiej, b.p.
Akty prawne:
Zarządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 4 listopada 1937 r. BP-26592/37G o nadaniu odznaczenia „Wawrzyn Akademicki”.
Monografie, recenzje:
Bednarz B., Mężna i utalentowana. O Stanisławie Kuszelewskiej-Rayskiej, „List do Pani” 2020 nr 10, s. 28-31.
Cenckiewicz S., „Rola zajęcy na miedzy” Stanisława Kuszelewska-Rayska (24 XII 1894-24 I 1966), w: S. Kuszelewska-Rayska, Kobiety. Dziwy życia, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2014, s. 389-429.
Cenckiewicz S., Pułkownik Ignacy Matuszewski 1891-1946, Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu Wojskowe, Biuro Historyczne im. Gen. Broni Kazimierza Sosnkowskiego, Warszawa 2017.
Chwastyk-Kowalczyk J., „Bluszcz” w latach 1918-1939, w: Ludzie i książki: studia i szkice bibliologiczno-biograficzne. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz, red. E. Andrysiak, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2011, s. 253-270.
Drozd K., Pani Kuszelewska, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” [Londyn] 1966 nr 64, s. 6.
Fryling J., Komisja Odczytowa Polskiego Radia, „Wiadomości” [Londyn] 1966 nr 51/52, s. 17.
Garliński J., Stanisława Kuszelewska, „Tydzień Polski” [Londyn] 1966 nr 7, s. 4
Lechoń J., Dziennik, t. 2, Londyn 1970, s. 242.
Lutomierski M., Doświadczenia uchodźstwa i emigracji w polskiej literaturze dla dzieci i młodzieży na obczyźnie. Rekonesans, w: Z ojczyzny do obczyzny: doświadczenia uchodźstwa polskiego, red. R. Kleśty-Nawrocki, M. Lutomierski, A. Trapszyc, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Toruń 2019, s. 305-325.
Łątka J.S., Lot ku gorzkiej sławie. Gen. Ludmił Rayski (1892-1977), Kraków 1993.
Pełczyńska W., Wspomnienie o Stanisławie Kuszelewskiej, „Wiadomości” [Londyn] 1966 nr 1, s. 18.
Wańkowicz M., Książka o kobietach w Polsce, „Wiadomości” 1946 nr 27, s. 4.
Wrażenia z kongresu wychowania moralnego w Krakowie, „Bluszcz” 1934 nr 39, s. 10.
Zbyszewski W.A., Gawędy o ludziach i czasach przedwojennych, Warszawa 2000, s. 262.

Autorka hasła: Krystyna Gielarek-Gorczyca