Reszczyńska-Stypińska Marta Irena (1905-1995)
Poetka, dramatopisarka, prozaiczka.

Marta Reszczyńska-Stypińska

M. Reszczyńska-Stypińska. Z archiwum prywatnego
P. Reszczyńskiego.

Urodziła się 29 lipca 1905 roku w Warszawie. Jej ojciec, Ignacy Zaremba, był wołyńskim ziemianinem, a matka, Janina z Szuksztów, pracowała jako nauczycielka. Z pierwszego małżeństwa rodzicielka miała również syna Tadeusza Kajetana (ur. 1908). Kolejne małżeństwo w obrządku ewangelickim matka poetki zawarła ze Stanisławem Stypińskiem, który był ojcem późniejszego drugiego męża samej pisarki – Bohdana Stypińskiego. Janina i Stanisław Stypińscy doczekali się córki – Halszki – przyrodniej siostry autorki Drobiazgów. Marta Zaremba wraz z matką, ojczymem i rodzeństwem wyjechała w 1916 roku do Petersburga, gdzie Stanisław Stypiński otrzymał pracę i mieszkanie. Wybuch rewolucji bolszewickiej zmusił rodzinę do ucieczki – przez Finlandię dotarli do Polski i zamieszkali w Warszawie przy ul. Złotej 5. Poetka ukończyła gimnazjum Janiny Tymińskiej przy ul. Traugutta 6 i podjęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, które przerwała po pierwszym semestrze. 8 lipca 1925 roku przyszła poetka wyszła za mąż za Aleksandra Reszczyńskiego. Małżeństwo przeniosło się do Wilna, gdzie Aleksander Reszczyński został Komendantem Policji miasta Wilno. Tamże, 5 stycznia 1928 roku, na świat przyszło jedyne dziecko poetki – córka Hanna. Wraz z mężem rodzina przenosiła się kolejno do Lwowa, Krakowa, Poznania i do Lublina, gdzie zastała ich wojna. Reszczyński dostał się do niemieckiej niewoli we wrześniu 1939 roku, jednak zdołał uciec z transportu jeńców i powrócić do rodziny. Zmuszony przez okupanta, powrócił do służby w policji i został mianowany Komendantem Policji miasta Warszawy. Okres okupacji niemieckiej Marta Reszczyńska przeżyła w stolicy i brała aktywny udział w konspiracyjnym życiu literackim. W nocy z 4 na 5 marca 1943 roku Aleksander Reszczyński zginął we własnym mieszkaniu w Warszawie w wyniku zamachu przeprowadzonego przez Grupę Specjalną Sztabu Głównego Gwardii Ludowej. W chwili ataku w domu przebywały żona Marta i córka Hanna. Przez wiele lat Reszczyński był oskarżany o zdradę i kolaborację. Dopiero w 1977 roku polska komisja działająca w Londynie orzekła, że żaden z Sądów Specjalnych Polski Podziemnej nie wydał na niego wyroku śmierci, a sam Reszczyński był zasłużonym współpracownikiem Kontrwywiadu Armii Krajowej. Powstanie warszawskie przeżyła poetka w piwnicach domu na Żoliborzu, gdzie opiekowała się matką i oczekiwała na wiadomości od biorącej udział w powstańczych walkach córki. Po upadku powstaniu warszawskiego poetka została wywieziona do obozu w Pruszkowie, a stamtąd udało jej zbiec i dotrzeć do Zakopanego, gdzie zamieszkała w pensjonacie „Hotel Warszawski”. W 1945 roku przeniosła się do Bytomia, skąd mogła dojeżdżać do więzienia w Katowicach, w którym przebywała jej córka oskarżona o usiłowanie zabójstwa Kazimierza Farbera – oficera Urzędu Bezpieczeństwa. Sąd skazał córkę na śmierć (wyrok został zmieniony na karę więzienia, po roku wyszła na wolność). W tym czasie poetka pracowała w Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” i świetlicy szkoły górniczej, prowadząc zespół słowno-muzyczny propagującym na Śląsku czytelnictwo literatury polskiej. Utrzymywała także kontrakt z rozgłośnią Polskiego Radia w Katowicach, dla którego pisała słuchowiska. W 1957 roku poetka dostała paszport i wyjechała wraz z matką do Szkocji, by po osiemnastu latach rozłąki zobaczyć swoją przyrodnią siostrę Halszkę, która przeżyła Syberię i zamieszkała w Aberdeen. W Szkocji spotkała przyjaciela z dzieciństwa Bohdana Stypińskiego i po czternastu latach wdowieństwa ponownie wyszła za mąż 1 lutego 1958 roku. Ślub odbył się w Londynie, a Stypińscy zamieszkali w niewielkim domu w dzielnicy Southfield, które z czasem zamienili na mieszkanie w dzielnicy Ealing Brodway przy ulicy Saint Leonard’s Road. Mąż Bohdan zmarł 5 stycznia 1978 roku. Reszczyńska-Stypińska początkowo pracowała w rozlewni wina, w kuchni, w restauracji, jako sprzątaczka, pokojówka i kelnerka, a z czasem powróciła do aktywności literackiej. Zmarła 24 sierpnia 1995 roku w Bournemouth.
Marta Reszczyńska-Stypińska zaczęła tworzyć wiersze już we wczesnym dzieciństwie. Jej debiut miał miejsce w 1928 roku w „Kurierze Wileńskim” – ukazał się tam wiersz Refleksje jesienne. Po opuszczeniu Wilna ogłaszała drukiem swoje utwory w różnych czasopismach, m.in. w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”, „Kurierze Literacko-Naukowym”, „Dzienniku Poznańskim” i „Ilustracji Polskiej” – rozproszone wiersze weszły w skład późniejszych zbiorów poetyckich. Ponadto pisała także teksty dla dzieci publikowane w „Płomyczku”. Jej pierwszy zbiór poezji, Drobiazgi, ukazał się w 1928 roku, a kolejny, Echa i cienie, w 1933 roku. W 1938 roku Marta Stypińska zadebiutowała także jako prozaik, publikując nowelę Światło nad wodą w toruńskiej „Tece Pomorskiej”. W czasie wojny kontynuowała twórczość, publikując w antologiach konspiracyjnych. Jej utwory pisane podczas okupacji Warszawy uznano za zaginione, jednak zostały odnalezione po wojnie. Po procesie karnym córki jej wiersze zostały objęte zakazem druku i nie mogły być publikowane w Polsce. Dopiero w 1951 roku Stypińska napisała scenariusz zrealizowanego filmu oświatowego zachęcającego dzieci do mycia rąk (reż. J. Nasfeter). W Anglii powróciła do pracy twórczej wydając wiersze i współredagując wybór Legend i opowiadań historycznych dla Polskiej Macierzy Szkolnej w Londynie (1966). Jej pierwszy tom na obczyźnie, Czas głodu, ukazał się w 1965 roku. Kolejne to m.in. Słowo i milczenie (1978), Kruche minuty (1983), Obczyzna (1987) oraz tom opowiadań Nadzieja – matka cierpliwych (1980). W 1985 roku opublikowała odtworzone z pamięci i dokumentów przeszłości utwory okupacyjne w tomie Wiersze ocalone. W 1988 roku ukazał się zbiór Bajeczki, fraszki i inne faramuszki, zawierający wiersze dla dzieci, oraz jej ostatni tom poezji – Śmierć Euterpe. Poza poezją, napisała również niepublikowane utwory dramatyczne dla dorosłych, takie jak Dziesięciu sprawiedliwych, Happy End, Jutro będzie pogoda, Ofelia i Spotkanie, a także liczne sztuki teatralne dla najmłodszych, które były wystawiane w londyńskim Teatrze „Syrena”. Na emigracji, w latach 1960 – 1972, publikowała swoje utwory na łamach londyńskich „Wiadomości”.

Twórczość:
Poezja:
Drobiazgi, Wydawnictwo M. Latoura, Wilno 1928.
Echa i cienie, Wydawnictwo F. Hoesicka, Warszawa 1933.
Czas głodu, Wydawnictwo Gryf, Londyn 1965.
Słowo i milczenie, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1978.
Kruche minuty, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1983.
Wiersze ocalone (z tamtych dni), Veritas Foundation Publication Centre, Londyn 1985.
Obczyzna, Veritas Foundation Publication Centre, Londyn 1987.
Bajeczki, framuszki i inne faramuszki, Veritas Foundation Publication Centre, Londyn 1988.
Śmierć Euterpe, Veritas Foundation Publication Centre, Londyn 1988.
Koci bal, „Dziatwa” 1989 nr z VII/VIII, s. 20.
Sójka, „Dziatwa” 1989 nr z IX/X, s. 5-6.
Rozważania wielkopostne, „Biuletyn [Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Londynie]” 1989 nr 76, s. 1.
Powrót, „Tydzień” [Londyn] 1990 nr 23, s. 14.
W smoleńskich lasach..., „Rota” 1993 nr 4, s. 118.
Modlitwa do św. Franciszka, „Gwiazda Polarna” 1995 nr 49, s. 9.

Antologie poezji:
Duch wolny w pieśni: poezja Polski dzisiejszej, oprac. S.M. Sawicki, Wydaw. D.I. Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj, Warszawa 1942.
W imię wolności, Wydaw. D.I. Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj, Warszawa 1943/1944.

Proza:
Światło nad wodą, „Teka Pomorska” 1938 nr 3, s. 92-95.
Czytanka na klasę II, oprac. J. Płatos, M. Reszczyńska-Stypińska, Wydawnictwo B. Świderskiego, Londyn 1962.
Legendy i opowiadania historyczne, oprac. M. Goławski, I. Ludwig, M. Reszczyńska-Stypińska, Polska Macierz Szkolna Zagranicą, Londyn 1966.
Nadzieja – matka cierpliwych, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1980.

Dramaty [wybór ogłoszonych drukiem]:
Mikołaj z Torunia, Polish Educational Society, Londyn 1973
Jesienny deszcz, Wydawnictwo Gryf, Londyn 1980.
O Jaśku Szewczyku, o Bazyliszku i Małgosi Burmistrzance, Polska Macierz Szkolna Zagranicą, Londyn 1981.
Zegar z kurantem. Utwór sceniczny w 3 odsłonach, Polska Macierz Szkolna Zagranicą, Londyn 1981.
A za tego króla Jana, reż. R. Kowalewska, Teatr Syrena, Londyn 1983.

Członkostwo:
Związek Dziennikarzy Polskich (1936)

Nagrody:
I nagroda w konkursie im. Zygmunta Nowakowskiego [Związek Aktorów Scen Polskich] za sztukę teatralną dla dzieci i młodzieży O Jasiu Szewczyku, o Bazyliszku i Małgosi Burmistrzance (1966)
Wyróżnienie londyńskich „Wiadomości” za wiersz o Katyniu – Kwiecień 1940 (1976)
Nagroda za całokształt twórczości Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (1985)

Charakterystyka twórczości:
Przedwojenne liryki zawarte w tomach Drobiazgi (1928) oraz Echa i cienie (1933) wyznaczają subtelny, a jednocześnie głęboko poruszający nurt w poezji Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej. Ich klasyczna forma, nostalgiczny klimat i refleksyjny ton stanowią fundament dla opowieści o mijającym czasie i ludzkich przeżyciach. Przywoływane w lirykach Reszczyńskiej pastelowe, spokojne barwy malują obrazy konkretnych pejzaży (parkowej alei, nadmorskiej plaży, jesiennego lasu) i oddają subtelne niuanse uczuć i emocji. Przyroda, ukazywana często w melancholijnych kolorach, pełna jest symboliki i metaforyki, która odzwierciedla zawiłości ludzkiego życia i nieustającego poszukiwania jego sensu oraz pełni. Krajobrazy opisywane przez poetkę są jednocześnie tłem dla narracji i aktywnym uczestnikiem opowieści, oddziałując na bohaterów i czytelnika przez silnie wyczuwalną atmosferę tajemnicy, czegoś nieuchwytnego. Wspomnienia – integralna część wierszy Marty Reszczyńskiej, nie tylko wzbogacają opowieść, ale także budują tożsamość samej autorki. Odwołując się do własnych doświadczeń, Reszczyńska daje czytelnikowi wgląd w swój świat wewnętrzny, tworząc więź emocjonalną i umożliwiając współuczestnictwo w jej refleksjach nad życiem i sztuką. Baśniowa wyobraźnia, literatura i malarstwo, które odgrywają istotną rolę w twórczości autorki, poszerzają zakres jej poezji, nadając jej głębię i wielowymiarowość. Reszczyńska-Stypińska nie ograniczała się do jednego nastroju czy tematu, lecz eksperymentowała z formą i treścią, co przełożyło się na plastyczność jej poezji. Różnorodność krajobrazów, przedstawiona zarówno w Drobiazgach jak i Echach i cieniach, pochłania czytelnika, zmuszając go do porównania swoich własnych doświadczeń z emocjami i spostrzeżeniami autorki. W celu osiągnięcia tego efektu, poetka posługuje się na przykład jesiennym pejzażem jako metaforycznym zwierciadłem, w którym odbijają się uczucia i refleksje bohatera lirycznego, a także odbiorcy/czytelnika. Marta Reszczyńska często w swoich wierszach odwoływała się do tematu jesieni, co zbliża jej twórczość do modernistycznego obrazowania poetyckiego. W niemal wszystkich utworach przedwojennych poetki odnajdujemy nawiązania do tematu jesieni polegające na bezpośrednim przywoływaniu tej pory roku (W jesieni życia, W smutku, W jesienne rano, Jak cień, Paź i królewna, Na Zamkowej Górze) lub opisie jesiennych czerwonych, złotych, ale też suchych i zeschłych liści (Wierzba, Na cmentarzu), zwiędłych kiści traw (W jesienne rano, Jak cień) albo mgieł (O zmierzchu, Burza, Przyszłaś do mnie). W wydanym w 1933 roku tomie poetyckim Echa i cienie odkryć można ponadto wyraźne inspiracje poezją skamandrycką, w szczególności liryką Kazimierza Wierzyńskiego (Szczęście, Wiosna II, Świat się kręci). Świat poezji przedwojennych utworów Reszczyńskiej-Stypińskiej to świat przyrody pełen kwiatów, drzew, strumieni, szumu morza. Postawa maksymalnego zbliżenia się do natury wyrasta z autentycznego współodczuwania natury i doświadczania cudownych, niepowtarzalnych chwil życia. Ta bliskość stwarza możliwość ukazywania i jednocześnie sugerowania tajemnic przyrody, które są poza zasięgiem ludzkiego poznania, a to z kolei określa miejsce poetki i człowieka w naturze.
Wojenna poezja Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej zebrana w wydanym w Londynie tomie Wiersze ocalone (1985) wyraźnie ukazuje przemianę w sposobie postrzegania świata i wyrażania siebie. Wybuch wojny zmienił kontekst osobistych wyznań poetki, czyniąc to, co kiedyś było indywidualne, częścią wspólnego doświadczenia całego narodu, a nawet całej ludzkości (Czerwony ślad, Zamiast prologu). Autorka poddaje w wątpliwość osiągnięcia cywilizacyjne, które nie wytrzymały próby okrucieństwa i bestialstwa czasu wojny wywołanej przez człowieka – twórcę nowoczesnej rzeczywistości. Dostrzega tu poetka paradoks, w którym postęp, mający na celu podniesienie jakości życia, równocześnie może prowadzić do destrukcji i barbarzyństwa, gdyż wykorzystywany jest w służbie agresji i przemocy. Dlatego też w Wierszach ocalonych wyraźniej zmianie ulega język – sytuacja wojenna wymagała nowej formy wyrazu, która mogłaby oddać dramatyczne i zbiorowe przeżycia społeczeństwa, stąd pojawiają się obrazy epatujące mrokiem, grozą, chaosem, zgiełkiem zatłoczonych miast zamglonych dymem (Warszawa, Młyn, Odwrót, Wrzesień, Zakładnicy, Egzekucja, Alarm). Zbiorowości przeciwstawia poetka jednostkę, która podejmuje próbę walki z najeźdźcą – dziecięcego bohatera z Warszawskiego chłopca, powstańców z wiersza Powstanie czy zbuntowanego z Modlitwy zbuntowanych, którzy stają się symbolem odwagi i wytrwałości całego narodu w obliczu wojny i okupacji. Warto podkreślić że utwory te odnoszą się do doświadczeń zarówno Polaków, ale przybierają także bardziej osobisty charakter gdy akcentują bohaterstwo męża i córki poetki, którzy brali czynny udział w oporze przeciw okupantowi. Transformacja w twórczości poetyckiej Reszczyńskiej-Stypińskiej pokazuje, jak dramatycznie wydarzenia historyczne mogą wpływać na sztukę i sposób wyrażania myśli. Jej utwory wydają się przepełnione poczuciem straty, strachem, napięciem oraz niepokojem, a słowa stają się jedynym dostępnym narzędziem, za pomocą którego można oddać stany duchowe trudne do ujęcia w inny sposób. Poezja Reszczyńskiej z okresu wojny jest nie tylko osobistym zapisem emocji i przeżyć autorki, ale także uniwersalnym symbolem ludzkiej solidarności i siły w obliczu zagłady. Ważnym i nowym tropem interpretacyjnym pojawiającym się w wojennych wierszach Reszczyńskiej-Stypińskiej jest obecność motywów religijnych (Czerwony ślad, Ostra Brama, Legenda o Matce Boskiej) i postaci Boga (Modlitwa zbuntowanych, Inwokacja, Modlitwa), która staje się centralnym elementem nadającym głębszy sens ludzkim doświadczeniom i działaniom. Relacje z Bogiem nabierają autentyczności, szczerości i osobistego wymiaru. Niekiedy rozmowa ze Stwórcą przybiera ton oskarżycielski, a niekiedy poetka formułuje pytania o sens cierpienia i zła w świecie, poszukując odpowiedzi na fundamentalne kwestie dotyczące ludzkiego losu i istnienia. To dialog pełen głębi i refleksji, w którym Reszczyńska stara się odnaleźć sens i porządek w chaosie wojennych zniszczeń i ludzkiego cierpienia.
Po wojnie poetka zamilkała na długi czas. Okazjonalnie pisywała słuchowiska radiowe lub niepublikowane sztuki teatralne. Do poezji wróciła dopiero po przeprowadzce do Londynu, gdzie zaczęła odbudowywać swoje życie po dramatycznych wydarzeniach drugiej wojny światowej i egzystencji w totalitarnym systemie. Wydany w 1965 roku tomik Czas głodu jest więc naznaczony traumą osobistą i narodową. Tom Słowo i milczenie z roku 1978 podtrzymuje ten nastrój, choć tu znajdziemy znacznie więcej wierszy notujących reminiscencje czasu wojny i okupacji. Na oba zbiory poetyckie należy patrzeć jak na próbę rozliczenia się z przeszłością, uporządkowania systemu wartości, oswojenia się z nową rzeczywistością. Choć poetka próbuje powrócić do przedwojennej stylistyki wyróżniającej się wyjątkowym klimatem i melancholijnym tonem (Niebieskie migdały), niekiedy da się wyczuć pełne trwogi akcenty wyłaniające się z brutalnej konfrontacji z rzeczywistością minionej wojny oraz kataklizmami, które ogarnęły świat (Podróż, Poezja, Sen, Szpital, Próg – z tomu Czas głodu; Tonący okręt, Wiadomości codzienne – z tomu Słowo i milczenie). Symboliczny jest tu wiersz Głód z tomu Czas głodu, który oddaje bezsilność i rozpacz jednostki w obliczu bezwzględnego okrucieństwa wojny oraz jej wpływu na codzienne życie. W tym utworze poetka przeplata język poetycki z surową rzeczywistością, ukazując głęboki kontrast pomiędzy ludzkimi pragnieniami a bezlitosnym trwaniem w nowych realiach życia. Głód staje się zatem metaforą nie tylko fizycznego niedostatku, lecz także głodu duchowego, pustki i straty, które towarzyszą wojennym czasom oraz emigracji. Wojna, kataklizmy, strata – to tematy, których Reszczyńska nie unika, lecz odważnie wchodzi w nie, stawiając pytania o sens życia, wartość człowieczeństwa i źródła nadziei na przyszłość. Jej wiersze stają się dowodem przemijania, ale także manifestem pragnienia przemiany – ewolucji społeczeństwa i odzyskania utraconych wartości humanistycznych (Słowo, Kwiecień 1940, Rachunek, Wiadomości codzienne, Tonący okręt, Kain, Ucieczka – z tomu Słowo i milczenie). Ludzkość, jako świadek zagłady i cierpienia, zmuszona jest spojrzeć na siebie głębiej, poszukiwać sensu i wartości w świecie pozbawionym moralności (Powrót – z tomu Czas głodu). To właśnie ta introspektywna podróż, którą proponuje Reszczyńska w swojej poezji, otwiera drzwi do refleksji nad kondycją ludzkości. Nieustające pogłębianie się dystansu między przeszłością a teraźniejszością sprawia, że Reszczyńska zdaje sobie sprawę, iż w tym, co minęło, nie odnajdzie już odpowiedzi na przyczyny klęski człowieczeństwa w czasie wojny (Potop, Cup of tea, Podróż – z tomu Czas głodu; Kain – z tomu Słowo i milczenie). Jej poezja jest więc formą wyrazu osobistych doświadczeń i zaangażowanym świadectwem niepokoju pokolenia, które musiało zmierzyć się z bolesnymi wydarzeniami, pokolenia doświadczonego upadkiem ideałów, poszukującego nowego sposobu wyrażenia swojej troski i nadziei.
Tom poetycki Kruche minuty Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej to trzeci zbiór wierszy wydany na emigracji w roku 1983. Jest on dedykowany zmarłemu mężowi – Bohdanowi. Zbiór ten miał być pamiątką spędzonych wspólnie dwudziestu lat życia, a zarazem wyrazem miłości, tęsknoty i głębokiego smutku autorki po stracie ukochanej osoby. Doświadczenie związane z odejściem męża rozciąga poetka na doświadczenia utraty innych ważnych w jej życiu osób. Dowodzi tego tytuł pierwszego cyklu poetyckiego w zbiorze: Jeszcze się pali liść gorejący. Rozmowy z nieobecnymi. Reszczyńska-Stypińska prezentuje serię wierszy-monologów skierowanych do nieobecnych, zarówno tych symbolicznych (Jesienna wiosna, Patronce Cyganów), jak i osób bliskich (Burza, Aigaliers). Za pomocą charakterystycznego opisu krajobrazu, wspomnień i przedmiotów związanych ze zmarłymi, poetka otwiera przed nami przestrzeń do głębszego zrozumienia relacji międzyludzkich oraz nieuchronności procesu straty i żałoby. W tym celu często zestawia ze sobą przestrzenie „tam” i „tu”, zderza „kiedyś” z „dziś” (Tam – i tu (Na Helu – i w Gandii), Pytanie, Kwiaty). Z przemyśleń nad kwestiami odchodzenia, osamotnienia, nieobecności wyrasta tematyka innego cyklu z tomu Kruche minuty Magiczna latarnia. Wiersze te mają charakter filozoficznych rozważań nad istotą pamięci (Pierwszy śnieg, Na ulicy), egzystencją (Kalectwo, Zwodnicza miara, Pantha rei II, Legenda o Chrystusie Frasobliwym, W Porto Cristo) oraz rolą poezji (Ogród, O wierszach, Spóźniona piosenka). Autorka dostrzega kruchość i nietrwałość istnienia człowieka, jego delikatną tkankę życia. Przez pryzmat poezji, Reszczyńska-Stypińska ukazuje złudność marzeń i nadziei, podkreślając równocześnie ich niezwykłą wartość i piękno w kontekście przemijania i nieodwracalności czasu. Kruche minuty to zróżnicowany zbiór wierszy, który przynosi czytelnikowi bogactwo różnorodnych tematów, emocji i refleksji. Pozwala on wniknąć głębiej w ludzkie doświadczenia, prowokując do zastanowienia nad ulotnością życia, kondycją ludzkiej psychiki oraz rolą sztuki w naszej egzystencjalnej podróży. Reszczyńska-Stypińska prezentuje się jako wszechstronna poetka, posługująca się różnorodnymi formami i gatunkami, aby dotrzeć do czytelnika na różnych poziomach emocjonalnych i intelektualnych.
Tomem domykającym dorobek liryczny Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej jest zbiór Śmierć Euterpe wydany w 1988 roku. Stylistyka zawartych tu wierszy różni się od tych opublikowanych w poprzednich tomach – zarówno pod względem kompozycji, jak i stosowanych środków wyrazu. Nie znajdziemy tu delikatnych, refleksyjnych opisów przyrody, barw i światłocieni, którymi posługiwała się poetka w liryce przedwojennej, ani wybujałej emocjonalności tomów powojennych. Zamiast tego Reszczyńska-Stypińska kreuje realistyczne, często surowe obrazy, które oddają złożoność ludzkiego życia, dotykając problemów takich jak starość, młodość, śmierć czy samotność. Jej poezja jest pełna sugestywnych metafor (Trzęsienie ziemi, Rysopis), ale także prostych, bezpośrednich wypowiedzi, które prowokują do rozmyślań nad kondycją człowieka i otaczającym go światem. Można przyjąć, że tom ten miał być w zamyśle podsumowaniem życia poetki, stanowiąc swego rodzaju testament literacki głoszący zbliżającą się śmierć radosnej muzy poezji lirycznej, w którym Reszczyńska-Stypińska zgłębia istotę ludzkiego bytu, prezentuje przemyślenia nad przemijaniem i swoim miejscem w świecie. W wierszach autorka, stając u kresu życia, dzieli się własnymi doświadczeniami i wrażeniami, jest głosem tych, którzy szukają sensu istnienia w byciu, miłości i sztuce. Tom ten może być więc nie tylko zapisem jej własnych przeżyć, lecz także uniwersalnym przesłaniem o wartości każdej przeżytej chwili i sensie ludzkiej egzystencji.
Osobną i znaczną grupę wierszy w dorobku artystycznym Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej stanowią utwory dedykowane dzieciom. Była ona jedną z nielicznych poetek emigracyjnych, które zajęły się tą tematyką, rozumiejąc, że dzieci polskich emigrantów są oderwane od rodzimej tradycji, kultury, języka narodowego. W utworach O Polkach, O pewnych emigrantach przekonuje, że zrozumienie swojej tożsamości narodowej jest kluczowe dla utrzymania więzi emocjonalnych z ojczyzną i kształtowania poczucia przynależności do społeczności polskiej, nawet w obcym środowisku. Jednym z kluczowych elementów w twórczości Reszczyńskiej-Stypińskiej dla dzieci jest antropomorfizacja otaczającego świata, w którym wszystko nabiera życia i uczuć (Choinka, Historyjka o wiewiórce Klotyldzie, Plotki, Królik winien). Dzięki temu świat przyrody staje się bardziej zrozumiały i bliski dzieciom. Autorka wykorzystuje motywy bajkowe, które przenoszą czytelnika w świat magicznych opowieści i symboli (Bajka o nowych pantofelkach, Bajeczka o nieodwzajemnionej miłości, Bajeczka o starszych panach, Bajeczka o olimpiadzie, Bajeczka o śpiewie). Dzięki nim Reszczyńska-Stypińska pobudza wyobraźnię, otwierając drzwi do świata marzeń, tajemnic i niezwykłych przygód, jednocześnie nadając swoim wierszom dodatkową warstwę znaczeniową i głębię emocjonalną.
Oprócz wierszy dedykowanych dzieciom, w dorobku Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej odnaleźć można sztuki teatralne dla najmłodszych wystawiane w londyńskim Teatrze „Syrena” w reżyserii Reginy Kowalewskiej. Były to następujące przedstawienia: A za tego króla Jana, Bajka o ukradzionej piosence, Bajka uśmiechnięta, Bunt zabawek, Czarodziejskie gęśliki, Jesienny deszcz, Król Maciuś I Janusza Korczaka, Mikołaj z Torunia, O Jaśku Szewczyku, o Bazyliszku i Małgosi Burmistrzance, O Kasi, co chciała się uczyć, O dzieciach i o bajkach, Pieśń dalekiej drogi, Przygoda w kosmosie, Wróżba pustelnika Zachariasza, Zegar z kurantem. Utwór sceniczny w 3 odsłonach. Nieliczne z nich zostały opublikowane. Utwory scenicznie Reszczyńskiej-Stypińskiej nie ograniczają się tylko do świata dziecięcego czy przyrody, ale sięgają także do polskiej tradycji, historii i teraźniejszości, zarówno tej krajowej, jak i emigracyjnej. Dzięki temu odbiorcom dostarczają nie tylko rozrywki, ale przede wszystkim edukują i skłaniają do refleksji nad polskością, tradycją oraz wartościami. Autorka nie unika trudnych tematów, ale stara się je przedstawić w sposób przystępny dla młodej publiczności, jednocześnie szanując ich intelektualną zdolność do zrozumienia. Tak jest chociażby w przypadku sztuki Mikołaj z Torunia czy Jesienny deszcz. Sztuka z powstania warszawskiego, która jest dedykowana biorącej udział w powstaniu córce pisarki – Hannie. Świadoma wrażliwości i rozwijającego się umysłu młodych czytelników, Reszczyńska-Stypińska podchodzi do trudnych tematów z empatią i delikatnością, zachęcając do refleksji nad złożonością życia i ludzkich relacji. Dzięki temu jej dzieła są źródłem wiedzy, ale także narzędziem do rozwijania współczucia, krytycznego myślenia i świadomości społecznej u młodego pokolenia.
Marta Reszczyńska-Stypińska w swojej wieloletniej twórczości podejmowała różnorodna tematykę, oddawała przemyślenia i uczucia, które wyrastały z jej własnych doświadczeń. Najistotniejszą część tego dorobku stanowią wiersze pisane na emigracji, które przeniknięte są głęboką tęsknotą za ojczyzną, refleksją nad przemijaniem i adaptacją do nowej rzeczywistości. Liryki te, tworzone z perspektywy emigranta, są wyrazem głębokiego uczucia utraty i niezadomowienia, ale także siły i determinacji w radzeniu sobie z trudnościami życiowymi. Stanowią one pomost łączący świat przedwojenny z nowym, emigracyjnym życiem, przekazując czytelnikowi ważne przesłanie o znaczeniu tożsamości, wspomnieniach i poszukiwaniu sensu życia w nowym kraju osiedlenia.

Bibliografia przedmiotowa
Archiwa, słowniki:
Hasło: Marta Reszczyńska-Stypińska, Archiwum Emigracji. Kolekcja Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej. Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. AE/MR.
Reszczyńska-Essigman H., Reszczyńska-Stypińska Marta, w: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, red. K. Dopierała, Toruń, t. 4, s. 246-247.

Monografie, artykuły, recenzje:
Cybulska M.E., Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej słowa nadziei, w: tejże, Tematy i pisarze, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1982, s. 45-55.
Frajlich A., „Kruche minuty” Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej, „Przegląd Polski” (Nowy Jork) 1984 z. 19 I, s. 4-5.
Gołębiowski S., Czterdziestolecie Teatru „Syrena”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1999 nr 277, s. 5.
Gołębiowski S., Król Maciuś w „Syrenie”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1999 nr 283, s. 4.
Katyń w literaturze: międzynarodowa antologia poezji, dramatu i prozy, oprac. J.R. Krzyżanowski, wstęp W. Odojewski, Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 1995, s. 136, 218, 415, 419.
Lichniak Z., Mój skorowidz poezji polskiej na emigracji, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989, s. 263-265.
Lutomierski M. Twórczość Marty Reszczyńskiej-Stypińskiej dla dzieci. Zarys problematyki, „Pamiętnik Literacki” 2019 t. LVII, s. 87-92.
Lutomierski M., Doświadczenie uchodźctwa i emigracji w polskiej literaturze dla dzieci i młodzieży na obczyźnie. Rekonesans, w: Z ojczyzny do obczyzny. Doświadczenia uchodźstwa polskiego, red. R. Kleśta-Nawrocki, M. Lutomierski, A. Trapszyc, Polskie Towarzystwo Ludoznawcza. Oddział w Toruniu, Toruń 2019, s. 305-235.
Lutomierski M., Poezja, która zapada w pamięć, „Pamiętnik Literacki” 2021 t. LXII, s. 199-201
Lutomierski M., Z myślą o dzieciach na emigracji, „Głos Uczelni” 2022 nr 5-8, s. 83-86.
Lutomierski M., Zapomniana poezja XX wieku, „Wyspa (Warszawa)” 2021 nr 3, s. 124-126.
Reszczyńska-Essigman H., Alfabet wspomnień, Wydawnictwo „Marpress”, Gdańsk 2019.
Reszczyńska-Essigman H., Kaprysy losu: historia jednej rodziny XX wieku, Biblioteka Uniwersytecka. Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 2001.
Supruniuk M.A., Dama z królestwa lalek: Marta Reszczyńska-Stypińska (1905-1995), „Archiwum Emigracji: studia, szkice, dokumenty” 1998 z. 1, s. 211-212.
Wieczór poezji drugiej emigracji, red. I. Delmar, O. Żeromska, Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie, Londyn 1990, s. 53, 86-87.
Wujek H., Recenzja tomu „Bajeczki, fraszki i inne faramuszki”, „Orzeł Biały” 1989 nr 1447/1448, s. 36. 


Autorka hasła: Krystyna Gielarek-Gorczyca

Znaki strona www

Finansowanie

Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN

NPRH
UR
MEiN RP

© Coyright 2023-2028 Uniwersytet Rzeszowski - All Rights Reserved
Powstanie strony internetowej sfinansowano w ramach grantu Słownik biograficzny polskich pisarek emigracyjnych 1939-1989 realizowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe” NPRH/DN/SP/495640/2021/10
Polityka prywatności serwisu polskiepisarkiemigracyjne.pl