A. Ćwiakowska. Ze zbiorów prywatnych Magdaleny Cyankiewicz. Muzeum Miejskie „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej.
Urodziła się 12 lutego 1925 roku w Modrzejowie, południowej dzielnicy Sosnowca. Na jego skraju znajdowało się miejsce styku trzech państw zaborczych, tzw. Trójkąt Trzech Cesarzy. Protoplaści rodziny, z której wywodziła się pisarka, przybyli z Moraw. Ojciec pisarki, Dawid Szulimowicz (ur. 1882 w Działoszycach), był piekarzem. Ze względu na przedwczesną śmierć ojca rozpoczął pracę w dziesiątym roku życia. Zatrudniony był w piekarni należącej do brata, mieszczącej się w Sosnowcu przy ul. Głowackiego 13. Matka pisarki, Chawa (Ewa) z domu Szajb (ur. 1890 w Modrzejowie) prowadziła dom, interesowała się życiem społecznym i politycznym. Czytała gazety i książki, regularnie chodziła do teatru i kina. Szulimowiczowie mieszkali w domu przy ul. Rynek 11. Mieli sześcioro dzieci: Leona (ur. 1910), Samuela (ur. 1912), Icchaka (ur. 1914), Reginę (ur. 1919), Jakuba (ur. 1923) i Hannę. Pisarka uczęszczała do Publicznej Szkoły Powszechnej w Sosnowcu. Po latach wspominała swoją dzielnicę z nostalgią jako społeczność podmiejską, której tkankę tworzyli żyjący do wybuchu wojny w harmonii Żydzi i nie-Żydzi. „Ludność żydowska w Zagłębiu tworzyła dynamiczne i niezwykle ciekawe środowisko. Przemysłowy charakter regionu sprawił, że wśród Żydów spotykano stosunkowo wielu robotników i robotnic. (…) Jednocześnie (…) było to skupisko otwarte, dalekie od hermetyzacji obyczajowej” – pisała Ćwiakowska na łamach czasopisma „Nowiny-Kurier” (Tel Awiw) . Zagłębiowscy Żydzi prowadzili ożywione życie społeczne, gospodarcze, polityczne i kulturalne. Młodzież pozostawała pod wpływem partii dążących do utworzenia socjalistycznego państwa żydowskiego: Poalej Syjon, Szomer Hacair, Hanoar Hacijoni. W miasteczku istniał kibuc (hachszara), przygotowujący młodzież – głównie ze wschodniej Polski – do wyjazdu do Palestyny. Jedną z osób, które zdecydowały się na emigrację w 1938 roku, był najstarszy brat pisarki – Leon. Siostra Regina, po ukończeniu szkoły powszechnej, pracowała jako ekspedientka i działała w ruchu syjonistycznym. Po wkroczeniu wojsk nazistowskich do Zagłębia rozpoczęły się prześladowania żydowskich mieszkańców. Rodzina pisarki została wyrzucona z zajmowanego mieszkania i zakwaterowana na poddaszu domu przy ul. Henryka 3. Icchak poległ w kampanii wrześniowej. Samuel, uciekając przed wojskami niemieckimi, przedostał się na wschodnie tereny kraju. Stamtąd został deportowany do obwodu gorkowskiego. Wcielony do Armii Andersa, przeszedł z 2 Korpusem cały szlak bojowy. Po demobilizacji osiadł na stałe w Londynie, gdzie zmarł w 1992 roku. Dawid Szulimowicz nadal pracował w piekarni w Sosnowcu. Jakub został skierowany do pracy w kopalni, Anna w getcie organizowała tajne nauczanie dla dzieci. Sama realizowała program kolejnych klas gimnazjum i pobierała lekcje z języka angielskiego oraz niemieckiego.10 kwietnia 1942 roku została wywieziona wraz z grupą dziewcząt do obozu pracy w Ober-Altstadt (Sudety Wschodnie), przekształconego w 1943 roku w obóz koncentracyjny (filia Gross-Rosen), gdzie pracowała w przędzalni. Miesiąc później do innego obozu położonego w Sudetach trafiła również siostra pisarki, a jej rodzice i brat Jakub znaleźli się w transporcie do Auschwitz – tutaj zostali zamordowani.
Obóz w Ober-Altstadt został wyzwolony 8 maja 1945 roku, a dzień później – obóz, w którym przebywała Regina. Siostry 15 maja dotarły do Rychbach (niemiecka nazwa Reichenbach, po zmianie nazwy w 1946 roku – Dzierżoniów) i zamieszkały w dzielnicy Ernsdorfer (w domu nr 14), a następnie przy ul. Radkiewicza 62. Miasto to po wojnie stało się – obok Wrocławia – drugim centrum osadnictwa ocalałej ludności żydowskiej. Siostra Ćwiakowskiej wyjechała do Niemiec, gdzie w Berlinie poślubiła pochodzącego z Polski Żyda. Internowana na Cyprze, zdołała przedostać się z mężem i dzieckiem do Palestyny, gdzie osiadła w Hajfie. Pisarka od 26 lipca 1945 roku pracowała w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Dzierżoniowie, kolejno na stanowiskach sekretarki, maszynistki, referenta personalnego i ponownie sekretarki. Przez pewien czas przebywała we Wrocławiu. W kwietniu 1946 roku wstąpiła do Polskiej Partii Robotniczej; należała też do Ligi Kobiet i Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Od 1947 do 1949 roku uczyła się w wieczorowym gimnazjum przy Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Dzierżoniowie, które ukończyła z wynikiem bardzo dobrym. 30 kwietnia 1950 roku została zwolniona z pracy na podstawie podejrzeń o kontakty z członkami nielegalnej organizacji emigracyjnej Bricha oraz o korespondencję z rodzeństwem osiadłym za granicą. Od 15 maja 1950 roku współpracowała z Polskim Radiem w Katowicach, od 1955 roku zatrudniona na stanowisku dziennikarza. W 1951 roku uzyskała maturę w Korespondencyjnym Liceum Ogólnokształcącym w Katowicach. Od 1 września 1951 roku do 15 lipca kolejnego roku była słuchaczką rocznego kursu prowadzonego przez Ośrodek Szkolenia Dziennikarskiego w Warszawie, który ukończyła z wynikiem bardzo dobrym. Od 1953 roku kontynuowała naukę w Wieczorowym Uniwersytecie Marksizmu-Leninizmu przy Komitecie Wojewódzkim PZPR w Stalinogrodzie (Katowice przez trzy lata nosiły tę nazwę). W maju 1955 roku otrzymała świadectwo ukończenia studiów. 9 października 1956 roku poślubiła urodzonego w Częstochowie w 1934 roku nauczyciela Kamila Marka Ćwiakowskiego. Mieszkała w Katowicach przy ul. Okrzei 3. Pełniła funkcję kierownika Redakcji Publicystycznej oraz Redakcji Publicystyki Zagranicznej w Radiu Katowice. Współpracowała także z Telewizją Polską w Katowicach. Bardzo trudnym doświadczeniem była dla niej antysemicka nagonka z 1968 roku. Po próbie odsunięcia jej od pracy w radiu (z powodu żydowskiego pochodzenia) 24 maja 1968 roku złożyła wypowiedzenie. Odmówiła przyjęcia propozycji zatrudnienia w redakcji wydawnictwa „Śląsk”. Początkowo nie chciała także zrzec się polskiego obywatelstwa, co było warunkiem uzyskania zgody na opuszczenie kraju. Otrzymała ją 10 października, a miesiąc później wyjechała do Izraela. „Z Polski wyjechałam pod naciskiem sytuacji, ale Polski nikt mi nie mógł tak naprawdę odebrać. Polska jest we mnie – w moim sposobie myślenia, w języku, w książkach, w przyjaźniach. Jestem z Polską związana biologicznie” – mówiła w 1997 roku. Po przybyciu do Izraela kilka miesięcy spędziła w ośrodku absorpcji, gdzie uczyła się języka hebrajskiego i poznawała kulturę kraju. Utrzymywała kontakt ze współpracownikami z radia, którzy pozostali w Polsce. Znalazła zatrudnienie w wydawanym w Tel Awiwie polskojęzycznym dzienniku, a później tygodniku – „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw]. Pracowała tam od 1 maja 1969 roku do przejścia na emeryturę 28 lutego 1981 roku. Publikowała recenzje, wywiady, sprawozdania, reportaże i szkice wspomnieniowe. Z racji wykonywanego zawodu odbyła wiele podróży po kraju. W 1992 roku dołączyła do zespołu autorów publikujących na łamach polskojęzycznego almanachu „Kontury” [Tel Awiw]. Tłumaczyła poezję i prozę z hebrajskiego oraz jidysz na język polski. Mieszkała w Tel Awiwie. Brała aktywny udział w pracach Światowego Związku Żydów Zagłębia. Przyjeżdżała do Polski. Inicjowała i współorganizowała rocznicowe uroczystości oraz działania służące upamiętnieniu obecności i kulturotwórczej roli społeczności polskich Żydów w Izraelu i w Polsce. Zmarła w 2022 roku.
Twórczość:
Zabawy w chowanego, Oficyna Bibliofilów, Łódź 1996 (I wyd.), 1997 (II wyd.).
Moje credo: książka o Ben-Tovie, opr., red. i przekł. z języków obcych A. Ćwiakowska, Ośrodek Nauki o Zagładzie im. dr. Ariego Ben-Tova (Hassenberga), Tel Awiw 1997 (przekł. na hebrajski Ariva Ben Tov, 2007).
Żony i inne opowiadania, Oficyna Bibliofilów, Łódź 1998.
Nieobecni, Oficyna Bibliofilów, Łódź 2004.
Natan Gross, Kontury, Tel Awiw 2006.
Teksty w czasopismach [wybór]:
Z dziejów gminy żydowskiej w Sosnowcu, „Ekspres Zagłębiowski – Magazyn” 1999 nr 2 (104), s. 43-48.
Pamięci Żydów Zagłębia, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr z 8 sierpnia.
Dom na skarpie „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 209, s. 9.
Ich dom, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 257, s. 7.
Studenci – olim, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 282, s. 4.
„Duńczycy” i olim, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 356, s. 3.
Najważniejsza rzecz – atmosfera, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 358, s. 4.
Stypendia i ludzie, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1969 nr 372, s. 4.
Gabriela Zapolska w Tel Awiwie, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1978 nr z 25 października, s. 4.
Cztery tysiące fotografii z Będzina, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1980 nr 248.
Żydowskie cmentarze w Zagłębiu, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1981 nr 19.
Zagłębianie w Jad Waszem, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1982 nr 100.
Sadzimy las jako pomnik, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1985 nr z 15 maja.
Dwie Jerozolimy w jednym sercu. Rozmowa Anny Ćwiakowskiej z Abrahamem Karpinowiczem, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1985 nr z 26 lipca.
Jak walczyło i ginęło Zagłębie, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1987 nr z 15 maja.
Spotkanie w Zw. Literatów, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1987 nr z 3 lipca, s. 7.
By nie uschły korzenie… a pamięć nie wygasła, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1987 nr z 18 grudnia.
Pamięć Żydostwa Zagłębia, „Nowiny-Kurier” [Tel Awiw] 1988 nr z 28 kwietnia.
[List], „Kultura” [Paryż] 1998 nr 9, s. 173.
„Czy pamiętasz jak ze mną tańczyłeś walca?”, „Kontury” [Tel Awiw] 1992 R. III, s. 45-54.
Żona Polaka, „Kontury” [Tel Awiw] 1994 R. V, s. 54-66.
Domorosły traktat o domu, „Kontury” [Tel Awiw] 1996 R. VII, s. 93-101.
Redaktor Krystyna Bernard-Sztatler, „Kontury” [Tel Awiw] 1998 R. IX, s. 46-48.
Pościg za Królem Dawidem, „Kontury” [Tel Awiw] 1998 R. IX, s. 83-87.
Z Mickiewiczem w Tel-Awiwie, „Lithuania” 1999 nr 1/2, s. 98-100.
Z Mickiewiczem w Tel-Awiwie, „Słowo Żydowskie = Dos Jidisze Wort” 1999 nr 3, s. 9.
Młodzież mojego miasteczka, „Ekspres Zagłębiowski – Magazyn” 1999 (R. 10) nr 3, s. 38-40.
Błogosławiony trud, „Lithuania” 2000 nr 1, s. 105-113.
Nasze kawalerskie, „Kontury” [Tel Awiw] 2000 R. XI, s. 43-50.
Parchaty chłopiec, „Kontury” [Tel Awiw] 2001 R. XII, s. 21-27.
Jerozolimskie wzruszenia Jana Kotta, „Kontury” [Tel Awiw] 2003 R. XIV, s. 102-106.
O miłości do chasydów szczególnych (rozmowę z Szoszaną Raczyńską przeprowadziła Anna Ćwiakowska), „Kontury” [Tel Awiw] 2005 R. XV, s. 33–37.
Długa rozmowa z Kazimierzem Brandysem, „Kontury” [Tel Awiw] 2005 R. XV, s. 98-106.
Nie ma już polskich „zaksów” w Izraelu, „Kontury” [Tel Awiw] 2006 R. XVI, s. 110–115.
Nasz przyjaciel: Ryszard Wasita, „Miasteczko Poznań” 2009 nr 1, s. 166-167.
Gwiazdy Jurka Hermana, „Miasteczko Poznań” 2010 nr 1, s. 174–176.
Był wszędzie, gdzie działo się coś ważnego, w: Zapisane: reportaż międzywojenny interpretowany przez pisarzy i historyków literatury, red. U. Glensk i I. Grin, EMG Kraków 2021, s. 137-149.
Przekłady:
Życiorysy łódzkich działaczy społecznych, politycznych, kulturalnych oraz przemysłowych, zebr. i zred. M. Frankental, przeł. A. Ćwiakowska, b.w. Łódź 2002.
Anolik B., Pamięć przywołana, wstępem opatrzył J. A. Gierowski, tł. A. Ćwiakowska, Oficyna Cracovia, Kraków 1996.
Ajzenman C., Na krawędzi snu, z języka jidysz tłum. A. Ćwiakowska, Oficyna Bibliofilów, Łódź 2001.
Gross N., Film żydowski w Polsce, przekł. z hebr. A. Ćwiakowska, „Rabid”, Kraków 2002.
Księga Żydów ostrołęckich, red. wyd. izraelskiego I. Iwri; red. wyd. pol. Z. Drezner, J. Gołota, A. K. F. Wołosz; tł. A. Ćwiakowska, Z. Drezner, S. Raczyńska, Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika, Towarzystwo Przyjaciół Ostrołęki, Ziomkostwo Ostrołęckie w Izraelu, Tel Awiw 2002.
Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi, Oficyna Bibliofilów, Łódź 2002 (Ćwiakowska opracowała na podstawie dokumentów w jidysz życiorysy 150 łódzkich Żydów , które posłużyły jako materiał pomocniczy do książki).
Członkostwo:
PPR (od 1948 roku PZPR)
Liga Kobiet
Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej
Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich
Związek Dziennikarzy Izraela
Federacja Pisarzy Izraela
Związek Autorów Piszących po Polsku
Towarzystwo Przyjaźni Izrael–Polska
Stowarzyszenie im. Janusza Korczaka
Światowy Związek Żydów Zagłębia
Charakterystyka twórczości:
Cechą wyróżniającą pisarstwo Anny Ćwiakowskiej spośród spuścizny innych autorek ocalałych z Zagłady jest brak autotematyzmu. Ćwiakowska, dziennikarka i reportażystka, konstruowała teksty poświęcone innym ludziom. Przygotowując do trzech książek wybór pojedynczych, często rozproszonych w czasopismach tekstów – „żywotów” – tworzyła typologię „fatum”. Centrum narracji czyniła wybrany wzór sytuacyjny: bycie ofiarą przemocy, poszukiwanie dróg ocalenia, otrzymanie pomocy, radzenie sobie po wojnie z traumą śmierci bliskich, wykluczenie z powodu antysemityzmu i przymusu opuszczenia kraju urodzenia, trud wrastania w kulturową społeczność Izraela.
Pierwszy tom prozatorski, Zabawa w chowanego, opatrzony został ironicznym i wstrząsającym – w kontekście zawartości – tytułem nawiązującym do dziecięcej zabawy. Ukazał się w 1996 roku nakładem łódzkiego wydawnictwa „Biblioteka Bibliofilów”. W zabawie w chowanego wygrywa ten, który w umiejętny sposób, używając inteligencji i intuicji, zmyli tropy i znajdzie kryjówkę doskonałą. Kluczem do dwudziestu siedmiu opowieści składających się na tom jest refleksja nad okolicznościami ocalenia oraz mentalnością ocalających. Autorka powtarza schemat konstrukcyjny: centralną częścią relacji czyni zapis uroczystości wręczenia medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, spotkania ocalających i ocalonych oraz ich potomków. Ocalający – cisi bohaterowie powszedniego dnia – opowiadają o procedurach przebiegu procesu ocalenia. W prostych słowach, krótkich sentencjach, zamykają ogrom trudu. Jednym słowem kwitują skomplikowane operacje myślowe – jak uchronić podopiecznych i siebie przed uważnym spojrzeniem donosicieli i oprawców. Zapytani o powody heroicznego postępowania, zwykle znajdują jedną odpowiedź: przyzwoitość. Takimi właśnie – prawymi niezależnie od okoliczności, zajmowanej pozycji społecznej i zamożności – przedstawia ich Ćwiakowska. Cichymi bohaterkami powszedniego dnia są też kobiety, bohaterki tomu Żony i inne opowiadania (1998). Żydowska tożsamość jest w siedmiu opowiadaniach elementem powodującym poważne komplikacje w życiu prywatnym par małżeńskich. Przymus ukrywania pochodzenia przed partnerami i ich rodzinami, przebyte traumy, wykształcone w ich wyniku mechanizmy obronne, nieczytelne dla otoczenia przyczyny nieakceptowanego społecznie zachowania, psychiczne oddalanie się partnera naznaczonego Holokaustem, czującego się nierozumianym – wszystkie te sytuacje zostały rozpisane przez autorkę na „głosy różnych ludzi”. Czytelnik otrzymuje studium siedmiu kobiet, które stawiają czoła przeciwnościom, zadają kłam obiegowym sądom, wypracowują skuteczne mechanizmy obronne, aby ocalić wybrany bądź – w ostatecznym rozrachunku – narzucony im sposób przetrwania w kraju urodzenia i w Izraelu.
Nieobecni (2004) to kolejny przewrotny tytuł. Ćwiakowska zawarła w nim trzydzieści „wspomnień dziennikarskich”. Są to teksty pisane w różnym czasie, odmienne w formie i nierównej objętości. Zasadą organizującą tom jest pragnienie przedstawienia czytelnikowi z Polski luminarzy kultury i sztuki, którzy z racji żydowskiego pochodzenia zostali wyrzuceni lub nigdy nie zaistnieli w polskiej pamięci zbiorowej. Pozostają za murem niepamięci, co sprawia, że przekaz kulturowy jest uboższy o prace tych artystów. Wybrane postaci, z którymi autorka rozmawiała, o których pisała, to m.in. malarka Irena Gaber, księgarz Edmund Neustein, historyk literatury Chone Shmeruk, literat i dziennikarz Kalman Segal, redaktor Michał Gierszgał, „Matka Żydowskiego Teatru” Ida Kamińska, redaktor Krystyna Bernard-Sztatler, pisarz i tłumacz Samuel L. Shneiderman, poetka i tłumaczka Łucja Gliksman, adwokat Arie Ben-Tov, historyk Artur Eisenbach, rzeźbiarz Michał Milberger, leśnik Amihuda Gur, krajoznawca Zev Vilnay, artyści teatru i filmu – bracia Jonas i Zygmunt Turkow. Wielobarwny obraz polskojęzycznego, intelektualnego świata Izraela uzupełniają zapisy spotkań z Andrzejem Szczypiorskim, Kazimierzem Brandysem i Janem Kottem. Publikacje Moje credo: książka o Ben-Tovie (1997) oraz Natan Gross (2006) mają charakter ściśle dokumentarny. Zawierają teksty biograficzne, wspomnieniowe i okolicznościowe, oraz skany dokumentów i zdjęcia dwóch wybitnych postaci polskojęzycznej społeczności Izraela: adwokata i historyka Ben Tova oraz Natana Grossa – pisarza, tłumacza i wydawcy, człowieka kina, producenta, reżysera, krytyka i historyka filmu.
Bibliografia przedmiotowa [wybór]:
Archiwa, słowniki:
Hasło: Ćwiakowska Anna, w: Famulska-Ciesielska, S. J. Żurek, Literatura polska w Izraelu: leksykon, Wydawnictwo Austeria, Kraków-Budapeszt 2012, s. 44-45.
Hasło: Anna Szulimowicz, Instytut Pamięci Narodowej. Wr 058/1127
Hasło: Anna Ćwiakowska, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, sygn. 1268/20737
Monografie, artykuły, recenzje:
Cyankiewicz M., Anna Ćwiakowska – pisarka, dziennikarka i tłumaczka. Izrael: na krawędziach polszczyzny, polskości i żydowskości, w: Regionalizm w szkolnej edukacji Wielokulturowość Zagłębia Dąbrowskiego, red. D. Rozmus i S. Witkowski, Instytut Zagłębiowski Wyższej Szkoły Humanitas, Muzeum Miejskie „Sztygarka”, Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza – Będzin 2009, s. 191-200. https://www.academia.edu/13246507/Regionalizm_w_szkolnej_edukacji_Wielokulturowo%C5%9B%C4%87_Zag%C5%82%C4%99bia_D%C4%85browskiego
Famulska K., Lista nieobecności, „Archiwum Emigracji. Studia – szkice – dokumenty”, 2006 z. 1-2 (7-8), s. 380-382.
Famulska-Ciesielska K., Polacy, Żydzi, Izraelczycy. Tożsamość w literaturze polskiej w Izraelu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Toruń 2008, s. 60-61, 71, 154-155, 382.
Kołodziejska J., Anna Ćwiakowska „Nieobecni”, „Nowe Książki” 2005 nr 6, s. 52.
Kossewska E., Ona jeszcze mówi po polsku, ale śmieje się po hebrajsku. Partyjna prasa polskojęzyczna i integracja kulturowa polskich Żydów w Izraelu (1948-1970), WUW, Warszawa 2015, s. 16, 85, 229-231, 234, 236, 241, 243, 254, 275 (w indeksie jako Ćwiakowska-Szulimowicz).
Löw R., Literackie podsumowania polsko-hebrajskie i polsko-izraelskie, red. tomu, opr. tekstu M. Siedlecki i J., posł. B. Olech, Zakład Badań Interdyscyplinarnych i Porównawczych "Wschód - Zachód". Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2014, s. 141, 151-152, 238.
Olszewska K., Pamięć autobiograficzna w twórczości pisarek polsko-izraelskich, w: Żydzi wschodniej Polski, Seria II. W blasku i w cieniu historii, red. nauk. J Ławski i B. Olech, Wydawnictwo Alter Studio, Białystok, s. 519-548.
Patek A., Polski cmentarz w Jaffie. Z dziejów Polonii w Izraelu, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2016, s. 50, 53, 58, 150, 153-154.
Polska jest we mnie, [rozm. przepr. Z. Pakuła], „Miasteczko Poznań” 2008 nr 1, s. 84-90.
Sadowski S., Niebezpieczne zabawy, „Nowe Książki” 1996 nr 9, s. 43.
Wasita R., Trzy lata za szafą, czyli zabawy w chowanego, „Więź” 1996 nr 10, s. 222-226.
Ja Polski nie opuściłam, nawet emigrując, „Tygiel Kultury” 1998 nr 3, s. 25-30.
Wasita R., Anna Ćwiakowska w Warszawie, „Słowo Żydowskie = Dos Jidisze Wort” 2002 nr 1/2, s. 16-17
Zawistowska W., W hołdzie Sprawiedliwym, „Słowo Żydowskie = Dos Jidisze Wort” 1996 nr 25/26, s. 20.
Zawistowska W., Niezwykłe historie miłości, „Słowo Żydowskie = Dos Jidisze Wort” 1999 nr 7, s. 19.
Strony www:
Moshal Repository, Yad Vashem Archival Collection, Anna CwiakowskaTzwiakowski Chana, item Id 4406843, File Number 12172 (wywiad w języku hebrajskim):
https://collections.yadvashem.org/en/documents/4406843
https://www.swietokrzyskisztetl.pl/asp/modrzejow,72,,1
https://www.academia.edu/17650956/Dzieje_%C5%BByd%C3%B3w_w_Sosnowcu_Modrzejowie
Relacje ustne:
Magdalena Cyankiewicz
Maria Lewińska
Aleksandra Namysło
Autorka hasła: Anna Jamrozek-Sowa
Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN