Zofia Bohdanowiczowa. Z archiwum Polskiego Funduszu Wydawniczego w Kanadzie
Urodziła się 30 kwietnia 1898 roku w Warszawie w rodzinie Czapliców – Heleny ze Szwarców i Franciszka Ksawerego. W 1915 roku wraz z rodziną została ewakuowana do Rosji. Tam w Jekaterynosławiu (obecnie Dniepr w Ukrainie) ukończyła średnią szkołę pedagogiczną. Po odzyskaniu niepodległości z rodziną powróciła do Polski, pracowała w Warszawie jako nauczycielka, a następnie w Wilnie została zatrudniona jako urzędniczka w dyrekcji kolei. W 1919 roku rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Wileńskim. (Studiów nie ukończyła, dopiero gdy była na emigracji honorowy dyplom magistra w uznaniu literackich osiągnięć, przyznało jej londyńskie środowisko absolwentów USB). Udział profesora Józefa Kallenbacha w kształceniu studentów tego kierunku zaowocował w przypadku Bohdanowiczowej m.in. pogłębionym zainteresowaniem twórczością Mickiewicza, która mocno inspirowała jej pisarstwo. W 1921 roku zadebiutowała jako poetka w lwowskim dzienniku „Wiek Nowy”. W tym samym roku wzięła ślub z Feliksem Bohdanowiczem, oficerem artylerii, wilnianinem, co jawi się jednym z czynników rodzących zainteresowanie, a z czasem mocny emocjonalny związek Bohdanowiczowej z Wilnem (i Wileńszczyzną), którego historię dobrze poznała, m.in. uczestnicząc w kursie przewodników po tym mieście. Przydziały męża do różnych garnizonów wymuszały przeprowadzki Bohdanowiczów – mieszkali w Wilnie, Lwowie, Warszawie, ponownie w Wilnie – tam najdłużej, prawie do wojny, której wybuch zastał ich w Brześciu nad Bugiem. W 1922 roku Bohdanowiczowa urodziła syna Andrzeja. Opublikowała kilka wierszy w wileńskim „Słowie”, a jej debiut książkowy nastąpił w 1938 roku, kiedy to ukazały się dwie powieści: Droga do Daugiel i Wschodni wiatr. Opowieść wileńska. Mieszkając w Wilnie przygotowywała słuchowiska w Polskim Radiu. Po wybuchu wojny przez Rumunię i Algierię dotarła w 1943 roku do Wielkiej Brytanii. Krótko, ze względu na stan zdrowia, służyła w Pomocniczej Służbie Kobiet. W 1947 roku rozpoczęła działalność w PCK. W tym samym roku do Anglii z II Korpusem Wojska Polskiego przybył mąż Bohdanowiczowej, po zakończeniu wojny wyswobodzony z niewoli niemieckiej. Małżonkowie najpierw przebywali w Walii, następnie po zlikwidowaniu obozu Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia, który dał im schronienie, przez krótki czas mieszkali w Londynie, a od kwietnia 1950 do lipca 1960 ‒ znów w Walii, w polskim osiedlu w Penrhos. Walia z czasem okazała się drugą ‒ po Wileńszczyźnie ‒ drogą sercu Bohdanowiczowej i opiewaną w poezji przestrzenią. Pisarka brała czynny udział w życiu społeczno-kulturalnym osiedla: działała w Kole Kombatantów (sekretarzował mu jej mąż), Związku Ziem Północno-Wschodnich RP, dołączyła do Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego na Obczyźnie. Dała się też poznać jako autorka m.in. tekstów okolicznościowych, humoresek związanych z życiem osiedla, wydanej w 1950 roku „ku pokrzepieniu serc” Szopki penrhoskiej, a także jako aktorka i członkini kościelnego chóru. Redagowała tam miesięcznik maryjny „Marianum w Służbie”. Okres brytyjski życia Bohdanowiczowej był owocny twórczo. W 1952 roku opublikowała dwie bajki dla dzieci (Historia o Maciusiu i lokomotywie i Podróż Maciusia). Drukowała w emigracyjnych pismach ‒ przede wszystkim w „Wiadomościach ” (od 1946 roku) ‒ wiersze, które weszły do tomu Ziemia miłości (1954). W 1955 roku napisała Rapsody litewskie (wydane zostały dopiero w 1994 roku). Przygotowała też kilka słuchowisk dla Radia Wolna Europa, np. Niedziela (1955), Dom pod Syreną (1958). W 1960 roku ukazała się jej trzecia powieść Gwiazdy i kamienie. W tym samym niemalże czasie opuściła Wielką Brytanię. Osiedlenie w Toronto, gdzie mieszkali syn Bohdanowiczów z rodziną i siostra Barbara Czaplicka z mężem, wyznacza ostatni etap życia pisarki, której nie udało się już oswoić Kanady – czuła się tam obco. Osiem miesięcy po przybyciu do Kraju Klonowego Liścia utraciła męża, co boleśnie przeżyła – jej małżeństwo uchodziło za bardzo udane. Bohdanowiczowa była ważną postacią polskiego środowiska literackiego w Toronto, które ceniło jej twórczość i osobowość (pozostawała w przyjacielskich stosunkach m.in. z Benedyktem Heydenkornem i Wacławem Iwaniukiem, którzy inspirowali ją do działań twórczych ‒ np. redaktor „Związkowca” nakłonił pisarkę do publikacji w tym piśmie cyklu felietonów, opowiadań i fragmentu powieści ‒ Kartki z pamiętnika, 1961 nr 1-2, a Iwaniuk zainteresował poezją amerykańską), a także przekłady poezji francuskiej, angielskiej i amerykańskiej m.in.: Dylana Thomasa, Ezry Pounda, Emily Dickinson, Thomasa Mertona, Marianne Moore, Edny St. Vincet Millay, Harta Crane’a, Paula Claudela. Tłumaczyła też poezję białoruską. W 1962 roku w Klubie Polskim w Toronto odbył się wieczór autorski Bohdanowiczowej. W latach 1962-1963, już poważnie chora, pisała Pana Tadeusza w Toronto (utwór opublikował w 2011 roku Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie). Wtedy też przygotowała tłumaczenie z litewskiego modlitewnika powstałego w sowieckim łagrze – Matko, zbaw nas (ukazało się w 1966 roku nakładem Towarzystwa Polsko-Litewskiego im. Adama Mickiewicza w Wielkiej Brytanii). Poza krajem Bohdanowiczowa publikowała wiersze, prozę oraz przekłady (oprócz wymienionych już pism) m.in. w: „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza”, „Orle Białym”, „Gazecie Niedzielnej”, „Życiu”, „Dziatwie”, w nowojorskich: „Tygodniku Polskim” i „Tematach” oraz monachijskich „Ostatnich Wiadomościach”. W 1965 roku ukazał się drugi zbiór jej wierszy ‒ Przeciwiając się świerszczom (ostatnią korektę zrobił już Wacław Iwaniuk, poetka zdążyła przed śmiercią zobaczyć tylko nieoprawiony egzemplarz tomu). Zmarła 13 października 1965 roku w Toronto, spoczywa na Holy Cross Catholic Cemetery w Thornhill. W rocznicę śmierci w kościele św. Kazimierza, w którym się modliła, mieszkając w Toronto, wmurowano tablicę pamiątkową z końcowym fragmentem wiersza Zza oceanu, zamykającym jej ostatnią książkę.
Twórczość:
Droga do Daugiel. Powieść, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1938; wyd. nast. Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1955.
Wschodni wiatr. Opowieść wileńska, Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1938; wyd. nast. Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997.
Szopka penrhoska, [Penrhos, Walia] 1950.
Historia o Maciusiu i lokomotywie, [Londyn 1952].
Podróż Maciusia, Komitet Redakcyjny Miesięcznika „Dziatwa” przy Zjednoczeniu Polskim w Wielkiej Brytanii [Londyn 1952].
Ziemia miłości. Wiersze wybrane, Społeczność Akademicka Uniwersytetu Stefana Batorego na Obczyźnie, Londyn 1954.
Gwiazdy i kamienie. Powieść, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1960.
Przeciwstawiając się świerszczom. Poezje, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1965.
Rapsody litewskie. Powieść; Maryjo, ratuj nas. Przekład z litewskiego, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Zakład Teorii i Antropologii Kultury w Instytucie Filologii Polskiej, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1994.
Pan Tadeusz w Toronto, oprac. E. Zyman, Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Toronto 2011.
Przekłady [wybór]:
Matko, zbaw nas, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1966; wyd. nast. [Rapsody litewskie. Powieść; Maryjo, ratuj nas. Przekład z litewskiego], Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Zakład Teorii i Antropologii Kultury w Instytucie Filologii Polskiej, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1994.
Czas niepokoju. Antologia współczesnej poezji brytyjskiej i amerykańskiej, oprac.
P. Mayewski, Criterion Books, Nowy Jork 1958 [przekł. wierszy: M. Moore, E.St. Vincet Millay, H. Crane’a, s. 72-75, 131-132, 155-160].
Antologie [wybór]:
Antologia poezji polskiej na obczyźnie 1939-1999, wybór i oprac. B. Czaykowski, Czytelnik – Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Warszawa – Toronto 2002, s. 183-184, 257-268.
Antologia polskiej literatury kresowej XX wieku, wybór tekstów, wstęp i objaśnienia B. Hadaczek, Ottonianum, Szczecin 1995, s. 133-142.
Bicie serca. Wybór wierszy okolicznościowych dla wszystkich klas szkoły podstawowej, wybór J.M. Snieciński, Żak, Warszawa 1994, s. 55-56.
Izrael w poezji polskiej, oprac. J. Winczakiewicz, Instytut Literacki, Paryż 1958, s. 201.
Mickiewicz żywy, oprac. H. Naglerowa, Bolesław Świderski, Londyn 1955, s. 181.
Seven Polish-Canadian Poets. An Anthology, red. W. Iwaniuk, F. Śmieja, Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Toronto, s. 20-41.
Tobie Wilno. Antologia poetycka, wybór E. Feliksiak, M. Skorko, P. Waszak, Wojewódzki Dom Kultury, Białystok 1989, s. 28, 31, 38, 55, 61-62, 66, 71, 75, 99, 116.
Wiersze o Matce Boskiej Ostrobramskiej. Antologia, wybór i oprac. J, Malinowski, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1993, s. 71-80.
Wiersze polskie wybrane. Antologia poezji od „Bogu rodzicy” do chwili obecnej, oprac.
M. Grydzewski, Min. WRiOP, Londyn 1946, wyd. następne: Londyn 1948, s. 280.
Nagrody i odznaczenia:
Nagroda poetycka Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas” (1952)
Nagroda literacka im. A. Godlewskiej (1963)
Nagroda Fundacji im. A. Mickiewicza w Kanadzie (1965)
Charakterystyka twórczości:
Zofia Bohdanowiczowa już jako młoda dziewczyna pisała wiersze (jej juwenilia się nie zachowały) i uważała, że najpełniej wyraża się w poezji, ale jej debiutem książkowym była proza ‒ powieść Droga do Daugiel. Wydana została w 1938 roku przez Księgarnię św. Wojciecha w Poznaniu jako naszkicowane trudne ludzkie relacje, a właściwie tragiczny wręcz w skutkach konflikt między dwiema skoligaconymi rodzinami (Szołnów i Sakowiczów) mieszkającymi na pograniczu litewsko-polskim po I wojnie światowej. Autorka „z urodzenia warszawianka, z wyboru wilnianka” (J. Chłap-Nowakowa) opowieść nasyca obficie opisami ukochanej przez siebie przestrzeni, utrwala jej trudną historię, rodzące się – za sprawą „wrogiej” granicy, której „od wieków na tej ziemi nie było” – antagonizmy i nacjonalizm. Wschodni wiatr. Opowieść wileńska to drugi utwór prozatorski Bohdanowiczowej, wydany w tym samym roku, co debiutancka powieść. Akcja tej, jak sugeruje podtytuł, niewielkiej objętościowo książki rozgrywa się w Wilnie w 1655 roku, a kończy obrazem najazdu wojsk rosyjskich i kozackich na miasto, przeżywające wtedy swoją ekonomiczną świetność, którą ta przegrana bitwa w wojnie polsko-rosyjskiej z lat 1654-1667 na długo niweczy. Autorka odmalowuje piękno natury i krajobrazu, przywołuje liczne wileńskie obiekty architektoniczne, oddaje klimat życia w grodzie. Kanwą fabuły czyni opowieść o losach córki znachorki oskarżonej o czary i równie niepokornej jak jej matka. Zamknięta w klasztorze dziewczyna z czasem z niego ucieka i staje się świadkiem zniszczenia miasta, boleje nad utratą ludzi. Bohdanowiczowa tytułowy „wschodni wiatr” ukazuje metaforycznie jako źródło zła: „Wiatr wschodni jest jak napastnik. Wpadnie, zabije radość słoneczną, zrabuje wszystkie blaski, nawet kwiaty chłodem owarzy, aby nie pachniały. […] Groza opada na świat […]” (s. 28-29). To ze wschodu „napływające zło” zostaje też ukazane w powieści Gwiazdy i kamienie, wydanej w 1960 roku w Londynie (w czasie, gdy pisarka opuszczała Anglię i przenosiła się z mężem do Toronto). Utwór odsłania represje wobec Polaków w okresie zaborów, rewolucji, w latach I wojny i po niej. Akcja powieści obejmuje bowiem czas od powstania styczniowego do II wojny światowej. Autorka prezentuje kilka pokoleń chłopskiej rodziny Klubów osiadłej we wsi Kamionka na Wileńszczyźnie w relacjach z sąsiadami, dworem, dalszymi krewnymi. Odmalowuje na tle historii sylwetki bohaterów przepełnionych miłością do ziemi, na której żyją, podkreśla odwagę lokalnej wspólnoty, dzięki inspiracji bardziej otwartych umysłów, potrafiącej stawić czoło obcej przemocy. Symbolem odrodzenia Polski – inwestującej (do czasu, co podkreśla pisarka, subtelnie ukazująca też rodzący się separatyzm litewski) w Kresy – staje się w powieści zbudowanie nowego kościoła. Narratorka nasyca swą opowieść przesłaniem wiary w Bożą opatrzność i przeznaczenie. Głęboki katolicyzm i sentyment do ziemi wileńskiej, utraconej Arkadii – sygnatury znamienne dla całej twórczości Bohdanowiczowej, wyraziście ujawniają się także w tej powieści. Podobnie jak wcześniej wydane prozy, także tę charakteryzuje obrazowy język narracji. Taki język, dodatkowo stylizowany archaicznie, zwraca uwagę w napisanych w 1955 roku, lecz wydanych dopiero pośmiertnie w 1994 roku Rapsodach litewskich. Utwór jest zbiorem siedmiu opowieści – łączących swobodnie w poetyckiej narracji motywy historyczne, legendowe i baśniowe ‒ o odległej, przedchrześcijańskiej jeszcze przeszłości Żmudzi i późniejszych już dziejach Litwy: od porwania Biruty przez księcia Kiejstuta, poprzez próby chrystianizacji, aż po przegraną bitwę nad rzeką Worsklą (w 1399 roku) wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego i sprzymierzonych pod dowództwem Witolda z Tatarami. W utworze pojawiają się bohaterowie reprezentujący motywy pogańskie, religijne i historyczne – od Medinisa, „drewnianego boga puszczy”, przez misjonarzy, po władców takich jak Kiejstut i Witold. Podobnie jak inne teksty pisarki, także ten obfituje w obrazy lasów i wód, oddające urodę nieba i siłę żywiołów.
Również jako poetka Bohdanowiczowa jawi się przede wszystkim „Pieśniarką Ziemi Wileńskiej” (W. Tarnawski). Jej wydany w 1954 roku w Londynie tom wierszy już tytułem Ziemia miłości wskazywał na tę dominantę tematyczną. Potwierdza ją zawartość tomu – w części pierwszej autorka zamieściła 42 wiersze podejmujące tematy związane z Wilnem i Wileńszczyzną – m.in. przeszłością, zabytkami i pięknymi zakątkami tej ziemi, ludźmi z nią związanymi oraz emocjami i wspomnieniami, które rodzi (np., Wilno w obłokach, Trzy kościoły, Antokol, Wilija, Ponary, Palmy wileńskie, Dworek Syrokomli, Słowiki wileńskie). Z oddalenia mitologizuje ziemię, w której „zasiewano nienawiść, wyrastała miłość”’ (Ziemia miłości). Druga cześć zbioru to Wiersze różne – w utworach tam zebranych obecne są m.in. motywy historyczne, autobiograficzne, charakterystyczne zresztą dla całej liryki Bohdanowiczowej, poetka wyjawia np. swoje przywiązanie do Walii, „ziemi kresowej – Wileńszczyzny Anglii” (Do Walii). Ostatnią część tomu wypełniają wiersze religijne, wśród nich te poświęcone kultowi Matki Bożej, głównie Ostrobramskiej. Wiersze o tej tematyce obecne są również w pierwszej części zbioru, który poetka w całości dedykuje „Ostrobramskiej Pani”. Czytamy: „Bo w Twoją piękność zapatrzona, W Twoją jasność i ciszę ‒ / Tobą żyję, Tobie śpiewam, Tobie wiersze piszę!” (Dedykacja). W kolejnym tomie, znacznie mniej już obszernym, zatytułowanym Przeciwiając się świerszczom (Londyn 1965), obok nostalgii, dominującej w pierwszym zbiorze, pojawia się więcej tematów zdradzających przywiązanie do teraźniejszości, akceptacji rzeczywistości i Bożych praw. Niewiele w nim Wileńszczyzny, liczniej obecne są motywy związane z kolejnymi krajami osiedlenia, także obrazy Kanady – obcej i obojętnej, np. w wierszach Dundas Street, Zza oceanu, Kanada: „Nie słyszy mnie i nie dostrzega” skarży się podmiot liryczny ostatniego z wymienionych utworów. Oba tomy prezentują tradycyjną formę, którą świadomie wybiera autorka, ceniąca rytm, rym, prostotę wypowiedzi (motywy autotematyczne zawierają wiersze obu tomów np. Credo, Strofa, Czytając Syrokomlę, Przeciwiając się świerszczom). Liryki odznaczają się nastrojowością i bogactwem językowym. Krytycy zaliczali Bohdanowiczową do poetów realizujących skamandrycki typ liryki, wskazywali jej powinowactwa z twórczością m.in. Lenartowicza, Syrokomli, Mickiewicza i Or-Ota.
Bohdanowiczowa jest też autorką dwóch pisanych ośmiozgłoskowcem książeczek dla dzieci, wydanych w Londynie w 1952 roku – Historii o Maciusiu i lokomotywie oraz Podróży Maciusia. Opowiadają o przygodach małego chłopca, który urodził się w Anglii i nigdy Polski nie widział. W drugiej z wymienionych opowiastek Maciuś we śnie odbywa parowozem podróż do Polski, zwiedza kraj od Gdyni po Tatry. Gdy się budzi, od mamy słyszy słowa, oddające myślenie ówczesnych emigrantów: „Teraz w Polsce bardzo smutno, / Bo nasz biedny kraj w niewoli… / Ale wszyscy tam wrócimy, / Gdy ojczyznę Bóg wyzwoli. // Odwiedzimy wszystkie miasta, / Kędy Orzeł Biały świeci, / I nie tylko Lwów i Wilno, / Ale Wrocław, Gdańsk i Szczecin// A tymczasem, mój Maciusiu, / Klęknij ze mną przed obrazem: / Za ojczyznę nieszczęśliwą / Odmówimy pacierz razem”.
Satyryczne natomiast oblicze Bohdanowiczowej (której poczucie humoru – ujawniane m.in. w drobnych tekstach pisanych okazjonalnie – wspominali jej znajomi) prezentuje napisany na początku lat 60. (wydany zaś w 2011 roku) Pan Tadeusz w Toronto. Autorka pod postaciami mieszkańców Soplicowa trzynastozgłoskowcem żartobliwie portretuje torontońską, współczesną jej Polonię – jej zachowania, przymioty, środowisko.
Bibliografia przedmiotowa:
Archiwa, słowniki:
Archiwum Teatru „Syrena”, Archiwum Emigracji. Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, https://www.bu.umk.pl/Archiwum_Emigracji/Syrena.htm
Korespondencja osobowa Anders-Bohdanowiczowa, Archiwum Emigracji. Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, sygn. AE/JK/I.
Korespondencja redakcyjna „Wiadomości”, Archiwum Emigracji. Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, sygn. AE/AW/XVIII,.
Utwory i korespondencja Zofii Bohdanowiczowej, Biblioteka Polska POSK w Londynie, sygn.: 357\Rps; 1304\Rps),1837\Rps).
Hasło: Bohdanowiczowa Zofia, w: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 1, red.
K. Dopierała, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2003, s. 231.
Hasło: Bohdanowiczowa Zofia, w: Zieliński J. (J. Kowalski), Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, Fundusz Inicjatyw Społecznych, Lublin 1989, s. 17-18.
Hasło: Bohdanowiczowa Teresa [Zofia], w: Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, red. A. Hutnikiewicz, A. Lam, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, t. 1, s. 50.
Hasło: Bohdanowiczowa Zofia, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939-1980, red. B. Klimaszewski, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993, s. 40-41.
Hasło: Bohdanowiczowa Zofia, w: Wielki leksykon pisarzy polskich, red. J. Pieszczachowicz, t. 1, Wydawnictwo Fogra, Kraków 2005, s. 320.
Hasło: Bohdanowiczowa Zofia, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 1, red. J. Czachowska i A. Szałagan, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 206-207 i t. 10, Fundacja Akademia Humanistyczna: IBL PAN, Warszawa 2007, s. 157.
Monografie, artykuły, recenzje (wybór):
Busza-Tarnawska C., Zofia Bohdanowiczowa. Natchniona poetka i kryształowy człowiek, „Znad Willi” 1994 nr 1, s. 8.
Busza-Tarnawska C., Natchniona poetka i kryształowy człowiek, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1991 nr 162, s. 4.
Busza-Tarnawska C., Natchniona poetka, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1999 nr 5, s. 6.
Chłap-Nowakowa J., „Słyszeć głosy z Litwy, Śpiewać Ostrobramskiej Pani…” Tradycje kresowe w twórczości Zofii Bohdanowiczowej, w: Paryż, Londyn, Monachium, Nowy Jork. Powrześniowa emigracja niepodległościowa na mapie kultury nie tylko polskiej III: Wybitne postaci kobiece, red. A. Janicka, E. Rogalewska, V. Wejs-Milewska, Instytut Pamięci Narodowej, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok – Warszawa 2021, s. 427-456.
Heydernkorn B., Zofia Bohdanowiczowa, „Kultura” (Paryż), 1965 nr 12, s. 80-82.
Heydernkorn B., Żywot prosty a złożony, „Oficyna Poetów” 1966 nr 3, s. 9-11.
Iwaniuk W., Pani Zofia, „Oficyna Poetów” 1966 nr 3, s. 12-14.
Kisiel M., Spotkanie z Kanadą. O jednym wierszu Zofii Bohdanowiczowej, w: Literatura polska w Kanadzie. Studia i szkice, red. B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2010, s. 29-33.
Kozarynowa Z., Poezja w prozie, „Wiadomości” 1961 nr 26, s. 4.
Lis F., Podzwonne śp. Zofii Bohdanowiczowej, „Wiadomości” 1965 nr 48, s. 3.
Malinowski L.J., Miejsce Zofii Bohdanowiczowej w dziejach kultu ostrobramskiego, w: L.J. Malinowski, Szkice o kulturze wileńskiej, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej o. w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2011, s. 165-202; pierwodr.: „Wileńskie Rozmaitości” 2006 nr 3 (96), s. 1-3; nr 4 (97), s. 1-5; nr 5 (98), s. 1-4.
Malinowski J., Zofia Bohdanowiczowa. Pieśniarka Ziemi Wileńskiej, w: Z. Bohdanowiczowa, Wschodni wiatr. Opowieść wileńska, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej o. w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1997, s. 5-24.
Pankowski M., Nowości poetyckie [rec. Ziemi miłości], „Kultura” (Paryż) 1954 nr 11, s. 131-132.
Roszkówna Z., „Mroczne sprawy ludzkie”, „Kultura” 1938 nr 37 [rec.: Droga do Daugiel]
Tarnawski W., Zofia Bohdanowiczowa – czyli poetka, w: tenże, Wyznania i aforyzmy, Londyn 1974, s. 102-103.
Wejs-Milewska V., Bohdanowiczowej związki z Litwą, w: Z. Bohdanowiczowa, Rapsody litewskie. Powieść; Maryjo, ratuj nas. Przekład z litewskiego, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Zakład Teorii i Antropologii Kultury w Instytucie Filologii Polskiej, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1994, s. 7-16.
Wejs-Milewska V., Zapomniana Zofia Bohdanowiczowa, „Znad Willi” 1993 nr 22, s. 7.
Wejs-Milewska V., Ziemia miłości i dramatu. Kresowe pejzaże Zofii Bohdanowiczowej, w: Kultura międzywojennego Wilna. Materiały konferencji w Trokach (28-30 VI 1993), red. A. Kieżuń, Białystok 1994, s. 331-348.
Zyman. E., „W pogodną przeszłość i wiek dziewiętnasty”, czyli o torontońskich przygodach pana Tadeusza, w: Z. Bohdanowiczowa, Pan Tadeusz w Toronto, oprac. E. Zyman, Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Toronto 2011, s. 5-9.
Strony www:
Bohdanowiczowa Zofia, w: Polscy pisarze i badacze przełomu XX i XXI wieku, red. A. Szałagan, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/1002/bohdanowiczowa-zofia
Turkiewicz H., „Polna łagodność, leśna zaduma i miłość Wilna” (Zofia Bohdanowiczowa), http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2013/mag4/4kwc3.htm
Autorka hasła: Agata Paliwoda
Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN