L. Biesiadowska-Szklarek. Ze zbiorów Związku Sybiraków Zarząd Główny, udostępnione przez Centrum Archiwistyki Społecznej.
Urodziła się 12 lutego 1911 roku w Petersburgu. Była córką Antoniego Czaplińskiego, który pracował jako kierownik narzędziowni w Kolejowych Warsztatach Remontu Wagonów Pasażerskich w Petersburgu i Anny Czaplińskiej (z domu Ratyńska), która prowadziła pracownię krawiecką (specjalność: odzież damska). Poetka miała dwoje rodzeństwa: brata Witolda (1905-2005) siostrę Telesforę (1909-1942). W 1922 roku, korzystając z postanowień traktatu pokojowego w Rydze, rodzina Czaplińskich przeniosła się do Wilna. Ludwika Biesiadowska uczęszczała do Gimnazjum im. Adama Jerzego Czartoryskiego, które ukończyła w 1929 roku. Następnie podjęła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1935 roku uzyskała tytuł magistra filologii polskiej. Po ukończeniu studiów poetka udzielała korepetycji, a od kwietnia tego samego roku odbywała praktykę nauczycielską w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Wilnie, w którym od listopada 1935 roku została zatrudniona jako nauczycielka języka polskiego. W szkole tej prowadziła również bibliotekę i opiekowała się pracownią polonistyczną oraz współpracowała z organizacjami nauczycielskimi (była odpowiedzialna m.in.za kursy maturalne).W tym czasie poślubiła Janusza Biesiadowskiego. Małżeństwo miało córkę – Krystynę (urodzona prawdopodobnie w 1936 roku). Rodzinną sielankę przerwał wybuch II wojny światowej. W jej wyniku rodzina została rozdzielona: małżonkowie „wyruszyli na wojenny szlak”, córka została pod opieką dziadków w Wilnie. W marcu 1940 roku Biesiadowska została aresztowana przez Rosjan, gdy próbowała przekroczyć granicę między Generalną Gubernią a Litwą zajętą już wówczas przez ZSRR. Kolejne miesiące jej życia wyznaczały więzienia: w Lidzie, Baranowiczach, Orszy, aż w końcu została skazana na pięć lat przymusowych robót w obozie pracy. Trafiła do łagru Jaja na Syberii i tam pracowała w szwalni. W 1941 roku została, na mocy amnestii po podpisaniu układu Sikorski-Majski, zwolniona z łagru i przeniosła się do Uzbekistanu, gdzie pracowała w szkole jako nauczycielka języka rosyjskiego. W tym samym roku dołączyła do Armii Andersa i wstąpiła do Pomocniczej Służby Kobiet (PSK). Pełniła funkcję referentki w biurze historycznym, pisała również wiersze, które były często odczytywane podczas uroczystości wojskowych. W grudniu 1941 roku napisała wiersz „Sikorskiemu”, który został publicznie wygłoszony podczas wizyty generała Władysława Sikorskiego w Buzułuku. Wraz z armią przemierzyła szlak przez Irak, Palestynę i Egipt, angażując się w działalność literacką i publicystyczną oraz prowadząc prace pomocnicze (np. zarządzała kantyną). W grudniu 1942 roku przeniosła się do Palestyny (Rehowoth), gdzie zajmowała się organizacją świetlicy (tworzyła tematyczną gazetkę ścienną) i pisała reportaże dla „Gazety Polskiej” w Jerozolimie. W marcu 1943 roku wyjechała do Stambułu, tam znalazła zatrudnienie w Ambasadzie Polskiej. Później (1945 rok) pracowała jako speakerka w obozowym radiu. Po zakończeniu II wojny światowej Ludwika Biesiadowska podejmowała pracę w różnych instytucjach wojskowych i cywilnych, najpierw w Jerozolimie, a następnie w Anglii i Stanach Zjednoczonych. W Londynie pracowała m.in. w Muzeum Nauki i Techniki, a w Chicago w Miejskim Towarzystwie Opiekuńczym oraz w Instytucie Sztuki. W 1946 roku została odznaczona przez Dowództwo Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie medalem Wojska Polskiego za działalność w wojsku i na rzecz polskiej diaspory. Biesiadowska po wojnie kontynuowała działalność zawodową i literacką. Na niwie zawodowej i literackiej, zarówno w Anglii, jak i USA, poetka aktywnie angażowała się w życie kulturalne polonijnej społeczności, pielęgnując pamięć o Polsce oraz promując literaturę polską za granicą. 21 sierpnia 1954 roku, po uzyskaniu rozwodu z Januszem Biesiadowskim, wyszła za mąż za Mariana Szklarka (oficera, jeńca wojennego). Ludwika Biesiadowska-Szklarek pracowała w Chicago Art Institute aż do śmierci. Zginęła tragicznie w wypadku 5 lutego 1976 roku w Chicago. Jej pogrzeb miał uroczysty charakter, a wspomnienia na jej temat były odczytywane w polskim radiu w Chicago. Prochy poetki zostały sprowadzone do Polski i spoczęły w grobowcu rodzinnym w Łodzi (Cmentarz Rzymskokatolicki Św. Wincentego, tzw. Cmentarz Doły). W 1981 roku w 22. numerze łódzkiego tygodnika społeczno-kulturalnego „Odgłosy” opublikowano dwa wiersze poświęcone jej pamięci (***, Powrót), zamieszczono także krótką notkę biograficzną. Doświadczenia wojenne, a także późniejsza działalność zawodowa i literacka Ludwiki Biesiadowskiej, składają się na obraz silnej kobiety, która stawiła czoła przeciwnościom losu i poświęciła swoje życie dla dobra innych, szczególnie należy te dokonania rozpatrywać w kontekście pracy poetki na rzecz polskiej diaspory.
Twórczość:
Pamiętnik z lat 1940-1943, Centrum Archiwistyki Społecznej, Zbiory Sybiraków Pamiętnik z lat 1940-1943 – strona dokumentu
Zbiór poezji. Po drodze z Wilna czy Nowogródka na Syberię, a przez Persję, Irak, Palestynę i Egipt do Turcji…, Książnica Polska, Glasgow 1945.
Nadzieja przeciw nadziei. Wspomnienia i wybór wierszy, Łódź 1991.
Ostrobramska, „W drodze” [Poznań] 1990 nr 2, s. 56.
Hymn ochotniczek, „Ochotniczka” [Rzym]1943 nr 1, s.5.
Sikorskiemu, „Dziennik Polski” [Londyn] 1941, nr 4, s.2.
Wilnu Mojemu, „Kurier Polski w Bagdadzie”1944 nr 51, s. 3.
***, Powrót, „Odgłosy”[Tygodnik Społeczno-Kulturalny, Łódź] 1981 nr 22, s. 7.
Odznaczenia:
Medal Wojska (1946)
Charakterystyka twórczości:
Twórczość Ludwiki Biesiadowskiej w pełni odzwierciedla dramatyczne losy Polaków w czasie II wojny światowej, będąc wyrazem zarówno osobistych przeżyć, jak i wspólnych doświadczeń pokolenia zesłańców i więźniów sowieckich łagrów. Jej poezja ukazuje głębokie duchowe zmagania z losem, ale także niesłabnącą wiarę w możliwość poprawy stanu położenia oraz nieugiętą nadzieję na powrót do wolnej Polski. Ludwika Biesiadowska, chociaż funkcjonuje na marginesach polskiej literatury, kojarzona jest przede wszystkim z twórczością poetycką, w której pobrzmiewają tony zesłania i tęsknoty za ojczyną. Warto wskazać na autobiograficzne źródła tego literackiego dorobku i wspomnieć o jej Pamiętniku z lat 1940-1943 udostępnionym przez Centrum Archiwistyki Społecznej znajdującym się w zbiorach społecznych Związku Sybiraków. W Pamiętniku została opisana historia osoby uwięzionej, egzystującej w trudnych warunkach obozowych. Pierwszoosobowa narratorka daje świadectwo brutalnego traktowania więźniarek przez strażników. Wspomina wielogodzinne przesłuchania i surowe, wręcz nieludzkie warunki bytowania. Narratorka została osadzona w ciasnej piwnicy, klaustrofobicznej przestrzeni, gdzie wraz z nią przebywały inne kobiety i trzyletni chłopiec. Brak dostępu do wody uniemożliwiał zachowanie higieny, a wszechobecny lęk przed strażnikami i przesłuchaniami osaczał, wręcz odczłowieczał. Mimo takich warunków, narratorka Pamiętnika jednak starała się zachować siłę i godność w obliczu tragicznych okoliczności. Ton zaznaczony we wspomnieniowym zapisie wyraźnie wybrzmiewa w twórczości poetyckiej autorki Nadziei przeciw nadziei. Pierwsze wiersze Ludwiki Biesiadowskiej powstawały na zesłaniu i zostały włączone do tomu Po drodze, który jest jej najbardziej jej znanym literackim osiągnięciem. Powstał dzięki środkom stypendium Funduszu Kultury Narodowej. Ten zbiór poetycki można podzielić na kilka tematycznych części, z których każda odzwierciedla charakterystyczne aspekty biografii poetki. Całostka zatytułowana Czerwone i białe – zawiera wiersze, których patriotyzm, poświęcenie i pamięć o utraconym Wilnie stanowi ich główną oś. Pokój dziecinny przybliża nostalgiczne wspomnienia związane z przeszłością, domem rodzinnym, a także bliskimi osobami. Wiersze te mogą być odczytane jako próba powrotu pamięcią do utraconej przeszłości, podmiot liryczny przywołuje obrazy spokojnego życia sprzed wojny i stabilnej egzystencji. Wilno było dla osoby mówiącej symbolem szczęścia i rodzinnego ciepła. W części zatytułowanej Świat bez miłości temat wiodący zapowiada wiersz „Jerozolima”. Podmiot liryczny odczuwa kryzys duchowy. Dominuje tu tematyka osamotnienia, tęsknoty za bliskością drugiej osoby. To poetycko ujęta refleksja oddająca powojenną sytuację osoby mówiącej, gdy życie na emigracji przyniosło poczucie wyobcowania spowodowane oddaleniem od kraju. Postaci – postaci jest całostką, w której zostały przedstawione portrety osób, które wywarły na podmiot liryczny szczególny wpływ. Tytuły takie jak Basia, O Hance, Czarne czy Przygodna znajomość sugerują, że są to bardziej osobiste i intymne obrazy. Tylko przystanek – liryki pomieszczone w tej części tomu mogą odzwierciedlać przerwy w ciągłej wędrówce, momenty zatrzymania się i refleksji nad własnym losem, a także miejscem, w którym obecnie znajduje się osoba mówiąca. Metaforycznie oddają one stan wyobcowania i „rozpoznawania” się w innych/odmiennych warunkach. Nowa ojczyna jest pojmowana jako miejsce chwilowe, przestrzeń oczekiwania na zmianę i powrót do ojczystego kraju. Z kolei całostka kompozycyjna zatytułowana Rzeczy nieważne, w skład której wchodzi na przykład liryk Samotność, sugeruje, że centrum refleksji przenosi się na płaszczyznę egzystencjalno-filozoficzną, ważnym tematycznym ogniwem staje się tu problematyka związana z poszukiwaniem sensu życia w kontekście doświadczanej samotności. List do domu – można natomiast odczytać jako wyraz tęsknoty za ojczyzną, to symboliczny list do Polski, który zawiera przemyślenia i refleksje nad miejscem, z którego podmiot liryczny został wygnany. Zbiór zamyka część Oto fragmenty, w której zostały zawarte obserwacje i refleksje na temat doświadczanej codzienności w koegzystencji z naturą (Morze Martwe, Zachód słońca nad Bosforem). Lektura tomu Po drodze przekonuje, że wiersze Biesiadowskiej są głęboko zakorzenione w jej osobistych empiriach, w tym wojennych i emigracyjnych na – co wskazuje sposób kreowania podmiotu – liryczne „ja”. Tom Po drodze jest swego rodzaju pamiętnikiem poetyckim, zapisem trudnych doświadczeń i refleksji na temat utraconej ojczyzny, więzi rodzinnych i egzystencjalnych rozterek emigrantki. Podmiot liryczny, który z pewnością można utożsamiać z autorką, to homo viator czasów zesłania. Kolejny tom, Nadzieja przeciw nadziei. Wspomnienia i wybór wierszy (1991), przynosi świadectwo życia pisarki na zesłaniu oraz żołnierskich doświadczeń w czasie II wojny światowej. Jest to jednak refleksja tworzona już z perspektywy czasowej, w której pisarka kontrastuje brutalność rzeczywistości z pięknem wspomnień i tęsknotą za utraconą ojczyzną. Tom jest głęboką medytacją nad losem zesłańców, oddaje codzienne trudy życia w łagrach, poczucie wyobcowania oraz rozpaczy, ale także krzepiącej nadziei na odzyskanie wolności. Biesiadowska dokumentuje swoje doświadczenia z lat 1940-1943 zaczynając od pobytu w syberyjskim łagrze, a kończąc na wędrówce z armią przez ZSRR, Persję, Irak, Palestynę, Egipt i Turcję. Motyw tułaczki w tym tomie okazuje się kluczowym, podkreśla nie tylko fizyczną wędrówkę, ale także duchową walkę o zachowanie nadziei i człowieczeństwa. Tom gatunkowo łączy poezję z prozą. Wiersze pełnią funkcję refleksyjną i emocjonalną, stanowiąc często reakcję na konkretne wydarzenia, takie jak amnestia ogłoszona przez władze ZSRR po podpisaniu układu Sikorski-Majski, czy przyjazd generała Władysława Sikorskiego do obozu w Buzułuku. Wiersze te nie są jedynie literackim wyrazem uczuć, ale swoistym świadectwem historycznym, dokumentującym wydarzenia oraz nastroje towarzyszące żołnierzom Armii Andersa i polskim zesłańcom. Tom odznacza się prostotą i szczerością wyrazu. Wypowiedź liryczna jest zwięzła, oszczędna ale emocjonalnie intensywna, ukazująca jednocześnie tragedię i nadzieję. Autorka nie unika trudnych tematów, jak upodlenie zesłańców, głód i brak perspektyw na odzyskanie wolności w łagrze, ale także jest miejscem duchowego wytchnienia od łagrowej codzienności, tworzą go choćby wspomnienia Wilna, rodzinnych stron i chwil szczęścia z czasów przedwojennych. Jednym z kluczowych wątków tomu jest walka o godność i wolność w warunkach skrajnego poniżenia. Wiersze te często odnoszą się do religii i patriotyzmu, czerpane z ich wartości pomagały więźniom przetrwać najtrudniejsze chwile. Metaforyczny tytuł podkreśla owo napięcie „tam” (w kraju) i „tu” (na zesłaniu). Modlitwa, wspomnienia o rodzinie i nadzieja na powrót do ojczyzny przenikają całą twórczość Biesiadowskiej, czyniąc jej tom nie tylko poetyckim zapisem przeżyć, ale także uniwersalnym świadectwem ludzkiej siły ducha. Nadzieja przeciw nadziei stanowi cenny dokument historyczny, będący nie tylko literacką formą wyrazu, jest swoistą kroniką tamtego okresu, ale także dokumentującą formą podkreślającą rolę kobiet-żołnierzy w tych zesłańczo-wojennych, trudnych czasach. Dokonując ogólnej oceny literackiego dorobku Ludwiki Biesiadowskiej-Szklarek, można stwierdzić, że główne motywy i tematy w jej twórczości związane są z doświadczeniem wygnania i tęsknoty za ojczyzną. W tej poezji Polska staje się mitycznym miejscem, do którego dąży podmiot liryczny, pragnący powrócić do wolnego kraju. Zawarta jest tu także refleksja nad cierpieniem wynikającym z zesłania do obozów pracy i przymusowych robót. Te autopsje znalazły swoje odzwierciedlenie w wierszach, w których osoba mówiąca ukazuje, jak ciężka fizyczna praca, głód, zmęczenie i brutalność sowieckich władz kształtowały życie zesłańców. Podmiot liryczny w poezji Biesiadowskiej to często kobieta silna, zdeterminowana, gotowa do walki o przetrwanie mimo trudnych warunków. Przesłanie jej utworów skupia się na duchowej sile, która pozwala nie tylko przetrwać, ale także zachować człowieczeństwo w obliczu cierpienia. Poetka często tworzy obrazy zbudowane na wierze i nadziei, co podkreśla źródła niezłomności bohaterki jej wierszy. Jest to poezja osadzona autobiograficznie. Szczególnie aresztowanie, pobyt w więzieniach w Lidzie i Baranowiczach, zesłanie do łagru w Jaji, a także późniejszy pobyt w polskich oddziałach wojskowych w Buzułuku znajdują swoje silne odzwierciedlenie w tej twórczości. Poetka sięga po te osobiste doświadczenia ale nadaje im uniwersalny wymiar. Innym wiodącym tematem tej twórczości jest patriotyzm i walka o niepodległość. Biesiadowska była głęboko zaangażowana w sprawy narodowe. Pisała hymny wojskowe, w tym „Hymn Ochotniczek”, który miał na celu podnosić na duchu polskich żołnierzy. Jej wiersze często są wyrazem hołdu dla tych, którzy walczyli o wolność Polski, a szczególnie dla generała Władysława Sikorskiego, któremu zadedykowała jeden ze swoich utworów. Biesiadowska posługuje się niezwykle emocjonalnym językiem. Jej wiersze są pełne obrazowych, sugestywnych metafor, które ukazują brutalność wojny i cierpienie, ale także piękno nadziei. Poetka często stosuje w swoich utworach rytmiczne powtórzenia, które wzmacniają przekaz i dodają im dramatyzmu. Jej twórczość jest świadectwem losów tysięcy Polaków, których wojna zmusiła do opuszczenia ojczyzny i do walki o przetrwanie na „nieludzkiej ziemi”. Dorobek Biesiadowskiej jawi się jako zapis trudnej, ale heroicznej wędrówki przez historię. Jej życie, od Petersburga, przez Wilno, Syberię, aż po Chicago, odzwierciedla los tysięcy Polaków zesłanych na „nieludzką ziemię”. Twórczość ta funkcjonuje na marginesach polskiej literatury i nie doczekała się pełnego omówienia. Jej biografia i fragmenty dorobku stały się przedmiotem naukowego zainteresowania i refleksji Jolanta Chłap-Nowakowej i Jolanta Załęczny.
Bibliografia przedmiotowa:
Archiwa i słowniki:
Hasło: Ludwika Biesiadowska, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie, red. B. Klimaszewski, E. R. Nowakowska, W. Wyskiel, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1992, s. 34.
Hasło: Ludwika Biesiadowska, w: Literatura polska i teatr w latach ii wojny światowej bibliografia, Tom I, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1983, s. 45.
Księga Pamiątkowa Państwowego Gimnazjum Żeńskiego imienia księcia Adama Jerzego
Czartoryskiego w Wilnie 1922–1927, Wilno 1928.
Kolekcja wspomnień Komisji Historycznej zarządu głównego Związku Sybiraków, s.177, https://www.sybiracyzg.pl/wp-content/uploads/2021/01/KOLEKCJA-WSPOMNIEN-KOMISJI-HISTORYCZNEJ-ZARZADU-GLOWNEGO.pdf
Władysława Piechowska [teczka 257/IVSK], Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa:
https://kpbc.umk.pl/Content/202710/PDF/Piechowska_Wladyslawa_267_WSK.pdf
Wzmianki o Ludwice Biesiadowskiej znajdują się na stronach: 35,40,118, 121.
Monografie, artykuły, recenzje:
Chłap-Nowak J., Doświadczenie zesłańcze w poezji kobiet (Obertyńska, Terlecka, Biesiadowska), „Perspektywy Kultury” 2010 nr 3, s. 177.
Chłap-Nowakowa J., Poezja i pamięć: odzyskanie niepodległości, bohaterowie i święta narodowe w twórczości środowiska poetyckiego 2 Korpusu Polskiego, „Dzieje Najnowsze” 2019 nr 2 s. 61.
Chmielewski W., Działalność Funduszu Kultury Narodowej na Obczyźnie, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2017 nr 3/4, s. 30.
Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978, s. 82, 110.
Grabowski W., Kobiety w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Londynie 1940–1945. Przyczynek do badań, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2017 nr 2, s. 283.
Kalbarczyk S., Wykaz łagrów sowieckich miejsc przymusowej pracy obywateli polskich w latach 1939–1943, cz. 1, Warszawa 1993, s. 181–182 i cz. 2, s. 133.
Kot S., Listy z Rosji do generała Sikorskiego, [b.w.], Londyn 1956, s. 59.
Kot S., Rozmowy z Kremlem, [b.w.], Londyn 1959, s. 76.
Ligęza W., Jerozolima i Babilon, Miasta poetów emigracyjnych, „Teksty Drugie”1993 nr 3, s. 82.
Ludwika Biesiadowska [hasło] „Znad Wilii”2013 nr 3, s. 71.
Mieszkowska A., Melpomena w mundurze, „Dziennik Polski” 2000 nr 7, s. 7.
Opinje i zdarzenia, „Tygodnik Polski” [The Polish Weekly/Koło Pisarzy z Polski] 1944 nr 41, s. 15.
Polak B., Kronika Sztabu Armii Polskiej w ZSRR, grudzień 1941 r.–sierpień 1942 r., „Grot. Zeszyty Historyczne” 2004 nr 22, s. 95.
Sucharski T., Między dwiema liniami Curzona, czyli Białoruś w polskiej prozie emigracyjnej, w: Prace dedykowane profesor Swietłanie Musijenko, red. A. Janicka, G. Kowalski, Ł. Zabielski, Książnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego, Białystok 2013, s. 465.
Załęczny J., „Ale wolno mi tylko smutnym wędrowcem być” – trasa syberyjskiej wędrówki we wspomnieniach i wierszach Ludwiki z Czaplińskich Biesiadowskiej-Szklarek, w: Polacy na Syberii od XIX do XX wieku, red. S. Leończyk, Centrum Wiedzy o Polonii Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, Warszawa 2019, s. 83-90.
Załęczny J., Wiersze pisane w drodze, na marginesie twórczości Ludwiki Biesiadowskiej-Szklarek, ,„Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków” 2012 nr 53, s. 49–62.
Autorka hasła: Erwina Dybisz
Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN