Urodziła się 1 czerwca 1897 w Warszawie w rodzinie Wandy (z domu Lisota) i Wincentego Wyczółkowskich. Była bratanicą malarza Leona Wyczółkowskiego. W latach 1904-1911 uczyła się w Prywatnej Szkole Żeńskiej Jadwigi Kotwickiej, (od 1907 Marty Łojko) przy ulicy Czackiego1. Następnie podjęła studia w Prywatnej Szkole Wyższej Towarzystwa Kursów Naukowych (od 1916 Wolna Wszechnica Polska) w Warszawie na Wydziale Humanistycznym. W latach 1915-1919 pracowała jako bibliotekarka. W roku 1919 wyszła za mąż za Józefa Cybulskiego, który rok później zginął, biorąc udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W1925 roku została żoną młodszego o trzy lata porucznika pilota Romana Suryny. Mieli córkę Halinę (Halszkę). Pisarka debiutowała pod pseudonimem Putiatycz-Surynowa w roku 1927 nowelą Potez XV, opublikowaną w „Kurierze Warszawskim” (pseudonim nawiązywał do rodu księcia Dymitra i był aluzją do nazwiska urodzonego w Petersburgu męża). W tym samym roku Surynowa wyjechała do Paryża. Tam kontynuowała naukę na Sorbonie jako wolny słuchacz. Studiów nie ukończyła. W roku 1929 powróciła do kraju. Od roku 1928, będąc jeszcze w Paryżu, zaczęła systematycznie publikować swoje utwory w krajowym „Bluszczu” (1928-1932) i „Kurierze Warszawskim” (1928, 1930-1939). Następnie ogłaszała prozę i felietony w „Kobiecie w Świecie i w Domu” (1931-1937), „Naokoło świata” (1932-1935), „Praktycznej Pani, Dobrej Obywatelce” (1935-1937). Od 1932 roku sygnowała swoje teksty nazwiskiem Surynowa-Wyczółkowska. Pisarka od początku swojej twórczości preferowała publikowanie cykli prozatorskich, powieści w odcinkach, które często przybierały później formę książkową. W roku 1934 wydała pierwsze w takim kształcie opowiadanie Warszawianki [pierwodruk w cyklu. „Z galerii Warszawianek”, „Kurier Warszawski”1933-34]. Do wybuchu II wojny światowej ogłosiła 10 powieści (w tym powieści w odcinkach). Kataklizm wojenny przeżyła w stolicy. By się utrzymać, prowadziła do roku 1944 stragan – herbaciarnię w II Hali Mirowskiej. Rozpoczęła też kwerendy biblioteczne, których celem było odtworzenie historii swojej rodziny. Podczas powstania warszawskiego pracowała w służbie pomocniczej Armii Krajowej. Jej mąż służył w Polskich Siłach Powietrznych w Wielkiej Brytanii. Był podpułkownikiem (w RAF to odpowiednik Wing Commander). Po zakończeniu wojny w 1945 roku Janina Surynowa-Wyczółkowska z córką opuściły Polskę. Najpierw przebywała w obozie dipisów w Lingen (Saksonia, Niemcy), później przedostała się do męża, do Anglii. W Londynie mieszkali trzy lata. W roku 1948 rodzina przeniosła się do Argentyny i zamieszkała w San Juan. Mąż był zatrudniony jako inżynier w bazie lotniczej, później pracował w Ministerstwie Lotnictwa, był także przedstawicielem The Anglo-Argentine Society. Córka wyszła za mąż za Zygmunta Kapałczyńskiego, pracownika filii The Yale-Columbia Southern Observatory w San Juan. Na emigracji od roku 1956 pisarka kontynuowała twórczość literacką. Wówczas zapoczątkowała współpracę z londyńskimi „Wiadomościami”. Do roku 1978 opublikowała tu cykle: Warszawa państwa Wyczółkowskich [wydane jako powieść W cieniu koronkowej parasolki w roku 1962], Nowele andyjskie, Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna [wydane w formie powieści Koleżanka z ulicy Dobrej w 1972 roku]. Ogłosiła tam drukiem powieść biograficzną w odcinkach Wyczół oraz fragmenty powieści Gringa. Zamieszczała w tym piśmie liczne recenzje i omówienia książek. Publikowała także w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza” i jego dodatku „Tygodniu Polskim” (cykle: Ci z czerwonej otomany i Buenos-Aires – miasto urocze) oraz w „Orle Białym” i „Głosie Kobiet” (cykle Pepa i Z sylwetek kobiecych), przedruki ogłaszała także w argentyńskim „Kurierze Polskim”. Jej powieści Gringa i Teresa – dziecko nieudane zostały przetłumaczone na język hiszpański, zaś Teresa – dziecko nieudane także na język angielski. W latach 1969-1973 współpracowała z Polską Rozgłośnią Radia Wolna Europa, przygotowując korespondencje dla „Panoramy dnia”. 14 sierpnia 1968 roku zmarł jej mąż. Pod koniec życia pisarka straciła wzrok, choroba przerwała jej aktywność twórczą. Zmarła 2 sierpnia 1985 roku w San Juan.

Twórczość [wybór]:
Proza:
Utwory opublikowane do roku 1939 w kraju
Potez XV [nowela], „Kurier Warszawski” 1927 nr 263, s. 10-11 [podp. J. Putiatycz-Surynowa].
Cykl Siedem Francuzek, „Bluszcz” 1932.
Cykl Typy kobiece, „Kobietą w Świecie i w Domu” 1932-1933.
Cykl Z galerii warszawianek, „Kurier Warszawski” 1933-1934.
Cykl Wielkopolanki, „Kurier Warszawski” 1934.
Cykl Wilnianki, „Kurier Warszawski” 1936-1937.
Cykl Paryżanki, „Kurier Warszawski” 1937-1938.
Cykl Pomorzanki, „Kurier Warszawski” 1938-1939.
Cykl Felietony zakopiańskie, „Praktyczna Pani, Dobra Obywatelka” 1937.
Warszawianki. [Opowiadania], Towarzystwo Wydawnicze „Bluszcz”, Warszawa 1934.
Plotki i prawda o pani Wicie. [Powieść], „Kobieta w Świecie i w Domu”1934 nr 10, s.28 -29, nr 11, s. 22-23, nr 12, s. 22-23, nr 13, s. 25-26; 1935 nr 1, s. 26-27, nr 2, s. 24-25, nr 3, s.24-26, nr 4, s. 24-25, nr 5, s. 24-25, nr 6, s. 21-22, nr 7, s. 23-24, nr 8, s. 29-31.
Ambicje Weroniki. [Powieść], t. 1, S. Cukrowski, Warszawa 1935.
Byle wyżej. [Powieść], „Kurier Warszawski” 1935 nr 158 -221 [54 odcinki, s. 3,4].
Jego kobiety. [Powieść], Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1937, [pierwodruk: On i jego kobiety. „Praktyczna Pani, Dobra Obywatelka”1935 nr 40-52; 1936 nr 1-24.
Egoizm we dwoje. [Powieść], Księgarnia Św. Wojciecha, Poznań 1937, [przedruk: „Praktyczna Pani, Dobra Obywatelka” 1936 nr 40-52; 1937 nr1-20].
Kobieta i – basta! [Powieść], Rój, Warszawa 1937, [pierwodruk: „Świat”1935 nr 46-52;1936 nr 1-33].
Płaszcz na dwóch ramionach. [Powieść], Rój, Warszawa 1937, [przedruk: „Kurier Poranny” 1937 nr 16-75].
Świat zamknięty na klucz. [Powieść], Rój, Warszawa 1939, [pierwodruk: „Dziennik Ludowy” 1938 nr 215-266].
Panna Florcia. [Powieść], Rój, Warszawa 1939.
Dramat:
Trzeba umieć żyć, Madame, 1939.
Utwory opublikowane na emigracji:
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Jubileusz Sienkiewicza, „Wiadomości” [Londyn]1956 nr 51, s.1.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Przemiany Leona Wyczółkowskiego, „Wiadomości” [Londyn] 1956 nr 52/53, s. 11.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Czwartkowe kwartety, „Wiadomości” [Londyn]1957 nr 8, s. 2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Małka Schwarcenkopf i inne problemy, Wiadomości” [Londyn]1957 nr 16/17, s. 2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Sufrażystki pani Reinschmidt-Kuczalskiej, „Wiadomości” [Londyn] 1957 nr 36, s.2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. W cieniu koronkowej parasolki, „Wiadomości” [Londyn] 1957 nr 48, s.3.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Panowie Horn i Girdwoyń w ogródku, „Wiadomości” [Londyn] 1958 nr 5, s. 3.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Secesja, „Wiadomości” [Londyn] 1958 nr 9, s. 3.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Nietzsche w salonach na Kruczej, „Wiadomości” [Londyn] 1958 nr 13, s. 2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Rozmaitości o „Rozmaitościach”, „Wiadomości” [Londyn] 1958 nr 27, s. 3.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Sieroszewski na latarni, „Wiadomości” [Londyn] 1958 nr 48, s. 2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Body, wody i letniaki, „Wiadomości” [Londyn] 1959 nr 21, s. 2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Proroctwa pana Sommerfelda, „Wiadomości” [Londyn] 1959 nr 34, s. 3.
Teresa – dziecko nieudane,(fragment powieści) „Wiadomości” [Londyn] 1960 nr 9, s. 1-2.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Rekolekcje X. Gralewskiego, „Wiadomości” [Londyn] 1960 nr 11, s. 3.
Cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich. Przeprowadzki, „Wiadomości” [Londyn] 1960 nr 39, s. 3.
Teresa – dziecko nieudane, B. Świderski, Londyn 1961.
W cieniu koronkowej parasolki, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1962. [Pierwodruk: cykl Warszawa państwa Wyczółkowskich, „Wiadomości” [Londyn] 1956-1959].
Cykl Pani Dulska, Telimena i sierotka Marysia. Pani Dulska i jej kufer, „Wiadomości” [Londyn] 1962 nr 28, s.1.
Cykl Pani Dulska, Telimena i sierotka Marysia. Śmierć pani Dulskiej, „Wiadomości” [Londyn] 1962 nr 28, s.1.
Cykl Nowele andyjskie. Dwie stare panny, „Wiadomości” [Londyn] 1962 nr 34, s. 2.
Cykl Nowele andyjskie. Nasz Bóg jest inny, „Wiadomości” [Londyn] 1962 nr 42, s. 2.
Cykl Nowele andyjskie. Don Salvador, „Wiadomości” [Londyn]1963 nr 6, s. 3.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna, „Wiadomości” [Londyn] 1964 nr 29, s. 3.
Dlaczego monolog? „Wiadomości” 1965 nr 25, s. 4.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. Bratniak, „Wiadomości” [Londyn]1966 nr 29, s. 3.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. O charitas, wysokich aspiracjach i o kawiarence na Piwnej, „Wiadomości” [Londyn]1966, nr 49, s. 2.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. Akademicki wernisaż, „Wiadomości” [Londyn]1967 nr 36, s. 2
Gringa. Powieść współczesna, przedm. W. Grubiński, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968. [Pierwodruk: Teresa na emigracji, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, Londyn 1966 nr 247-309 i 1967 nr 1-32].
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna o egzaminach, lenistwie i o miłości, „Wiadomości” [Londyn]1968 nr 38, s. 2.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. Dyplomowy projekt, „Wiadomości” [Londyn]1969 nr 8, s. 2.
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. Astoria, „Wiadomości” [Londyn] 1969 nr 49, s. 2 - 3
Cykl Facet, endek i koleżanka Kudelkiewiczówna. Noc sylwestrowa 1938/1939, Wiadomości” [Londyn] 1970 nr 1, s. 1-2.
Koleżanka z ulicy Dobrej. [Powieść], Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1972. Fragmenty powieści w cyklu Facet, endek i Koleżanka Kudelkiewiczówna ukazywały się na łamach „Wiadomości” [Londyn] w latach 1964-1970 i w piśmie „Kurier Polski” [Buenos Aires] w roku 1971 nr 540, 541, 554-556, 585, 586, s.2 oraz w piśmie „Tydzień Polski” [Londyn] 1972 nr 43, s.6.]
Ze wspomnień straganiarki, Gryf Publications, Londyn 1972, [pierwodruk: Z pamiętnika straganiarki, „Tydzień Polski” [Londyn] 1969 nr 33, s.6-7, nr 34, s. 6-7; nr 51, s.7; 1970 nr 4, s.6, 13, s.6, 17, s.7, 27, s.8, 31, s.6, 48, s.7; 1971 nr 1, s.6, nr 3, s.6, nr 5-7, s.6.]
Cykl Nowele andyjskie. Cztery legendy andyjskie, „Wiadomości” [Londyn]1974 nr 1. s. 3.
Ciotka Fafa na emigracji (fragment powieści Gringa), „Wiadomości” [Londyn] 1975 nr 11, s. 2.
Suknie, fatałaszki, libido (fragment powieści Gringa), „Wiadomości” [Londyn]1975 nr 30, s.4.
Feliz Domingo (fragment powieści Gringa) „Wiadomości” [Londyn]1975 nr 40/41, s. 6.
Lewe dziecko (fragment powieści Gringa), „Wiadomości” [Londyn] 1975 nr 40/41, s. 6.
Jesień Gringi, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1976, [pierwodruk: Strip-tease, „Tydzień Polski”, [Londyn]1970 nr 52, s.8; 1971nr 22-25, s.2, nr 34, s.2, nr 35, s. 4, nr 37, nr 38 s. 5; 1972 nr 1-3, nr 5, nr 7, nr 12-14, nr 18, nr 20, nr 22, nr 26, nr 29, nr 33-34, nr 36, nr 38, nr 40, nr 44-45 (s.4,5); 1974 nr 22, s.4, nr 24, s.4, nr 25, s.5, nr 34, s.4, nr 35, s.5, nr 36, s.6-7, nr 41, s.4.
Wyczół. [Powieść biograficzna w odcinkach], „Wiadomości” [Londyn]1976 nr 16/17, s.7; nr 30, s. 7; nr 36, s.3; nr 45, s.3; 1977 nr 9, s. 3, nr 17, s. 3; nr 30, s. 3; nr 36/37, s. 3; nr 42, s. 3; 1978 nr 3, s.2; nr 13/14, s.2; nr 25, s. 2; nr 39/40, s.3.

Antologie/opracowania:
Wyspiański żywy, red. H. Naglerowa, B. Świderski, Londyn 1957.
Książka o Grydzewskim. Szkice i wspomnienia, Wiadomości, Londyn 1971.

Członkostwo:
Związek Literatów i Dziennikarzy (1930)
Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie (1956)

Odznaczenia i nagrody:
Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za powieść Gringa (1969)
Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za całokształt twórczości (1976)
Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami przyznany przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (Londyn 1985)

Charakterystyka twórczości:
Janina Surynowa-Wyczółkowska debiutowała w roku 1927 na łamach „Kuriera Warszawskiego” nowelą Potez XV. Fabuła tego utworu została osnuta wokół historii niedobranego małżeństwa. Wymagającej, pełnej ekspresji i chęci czerpnia z życia żony i ceniącego spokojną domową egzystencję męża. Charakterystyka bohaterów Wiki i Miecia została zbudowana na zasadzie wyraźnego akcentowania przeciwieństw. Te doprowadziły do nieporozumień, a w ich konsekwencji do tragedii. Spełniając oczekiwania żony, Miecio zostaje lotnikiem i wbrew własnym przekonaniom i umiejętnościom decyduje się na pierwszy samodzielny, i jak się okazuje tragiczny w skutkach, lot samolotem „Potez XV”. Pisarka oddała tu atmosferę środowiska warszawskich pilotów, skreśliła kawiarniano-rautowy klimat stolicy i drobnomieszczańskie aspiracje młodych panien. Zainteresowanie psychiką kobiecą, jej emocjami i drogami kształtowania tożsamości obok portretów środowiskowych epoki staną się znakiem rozpoznawczym tej twórczości. W okresie międzywojennym pisarka stworzyła cykl portretów kobiecych, do których konsekwentnie powracała, wzbogacając je o kolejne rysy (Plotki i prawda o pani Wicie, Panna Florcia, Jego kobiety, Egoizm we dwoje) lub wplatając je w akcje innych utworów jako ich tło (powieść szkatułkowa), na przykład Ambicje Weroniki i Płaszcz na dwóch ramionach. Strategię tę domyka obrana konwencja realistyczna wsparta dialogami, relacjami „z życia” i wprowadzeniem języka środowiskowego. Bohaterki tej prozy wywodzą się z różnych klas społecznych, zawsze są szkicowane kontrastowo w stosunku do otoczenia, by wskazać podobieństwo kobiecych zachowań, emocji i impulsów. Surynowa-Wyczółkowska sięga po tematykę społeczną, często objętą nakazem tabu: mężobójstwo, samotne macierzyństwo, zdrada, gwałt, aborcja, dzieciobójstwo. Jej narratorka wędruje przez warszawskie ulice, zagląda do warszawskich salonów i czynszówek, przygląda się miejskiemu życiu przez sklepowe witryny. Odsłania kotary prywatnego życia. Nie interesują ją przedmieścia, ale centrum miasta. Tu, niczym w soczewce, dostrzega najważniejsze problemy społeczne i egzystencjalne dramaty kobiet. Te najczęściej są kreowane przez pisarkę jako Inne, wyobcowane, zbuntowane. W prozie Surynowej-Wyczółkowskiej z jednej strony ich postępowanie zawsze jest poddane społecznej ocenie (ostracyzm), z drugiej zaś zostają akcentowane absurdy wymagań wobec nich. Narratorka ma empatyczny stosunek do opisywanych bohaterek. Jest wyrozumiała dla ich zachowań, ale jednocześnie charakteryzuje ją dystans podkreślony mową zależną, która uprawnia do analizy stanów emocjonalnych i psychiki tych postaci. Świat kobiet zawsze w jakiś sposób (erotyzm, zabezpieczenie materialne) zazębia się ze światem męskim, przedstawiciele tego drugiego są w tej prozie źródłem konfliktu. Powieści powstałe w okresie międzywojennym cechuje swego rodzaju niespójność. Pojawiają się akcenty feministyczne, które są następnie odrzucane, podobnie jak dydaktyzm i tendencyjność, które „kłócą” się z negowaniem tradycyjnych wartości.
Na emigracji Janina Surynowa-Wyczółkowska rozwijała ugruntowaną w międzywojniu strategię pisarską. Pierwsza z trylogii, powieść Teresa – dziecko nieudane (Londyn 1961), wzbogaca pole obserwacji narratorki o doświadczenia wojny i tużpowojennej tułaczki. Choć i tutaj ostrze krytyki skierowane jest wobec środowiska dorobkiewiczów i filistrów, to główny wątek dotyczy losów młodej nastolatki Teresy (czas akcji powieści toczy się w przedziale czasowym, od jej 13 lat do uzyskania przez bohaterkę pełnoletności). Pretekstem do retrospekcji jest pamiętnik, który Teresa zaczyna prowadzić na transatlantyku zmierzającym do Argentyny. Zapisem w diariuszu kończy także swą opowieść, podążając w odległe od wspomnień i cynicznego ojca Kordyliery. Tę klamrową budowę powieści wypełnia opis buntu i walki o podmiotowość tytułowej bohaterki. Trudny okres dojrzewania dziewczyny zostaje zderzony z wojenną traumą. Cechy odziedziczone po materialiście ojcu – Czechu i matce pełnej romantyzmu Polce – stają się przyczyną jej wewnętrznego konfliktu. Surynowa-Wyczółkowską ze znawstwem kreśli życie codzienne w okupowanej Warszawie. Opisy miejsc są dokładne, pełne topograficznych detali, zapachów i smaków (głównie kartoflanki na słoninie). Oddaje klimat zagrożenia mieszkańców kamienicy, strach przed łapankami, aresztowaniami, wezwaniami na gestapo, rewizjami. Pisarka kontrastuje te obrazy z emocjami dorastającej dziewczyny, która przeżywa pierwsze miłosne rozterki, chłonie świat wszystkimi zmysłami i jest krytycznie nastawiona do świata matki zanurzonej w tradycji i poświęceniu (dla ojczyzny i rodziny). To z nią nieustannie toczy walkę, podważa jej przekonania, patetyczny patriotyzm, idealizm („ona każe w prawo, ja w lewo”). W rezultacie ów bunt powoduje poczucie osamotnienia: „Byłam sama. Bardzo to przykre i głupie uczucie taka ”. Brak akceptacji rodzi w Teresie przekonanie, że jest „dzieckiem nieudanym, którego matka (a później ojciec, przyp. J.P.) się wstydzi i którego nie kocha”. Kreacja tych dwóch kobiecych postaci służy pisarce do podjęcia dyskursu na temat wierności tradycji oraz zasadności poświęcenia i walki w powstaniu warszawskim. Bohaterka Surynowej jest krytyczna wobec idealizmu reprezentowanego przez matkę – łączniczkę AK, ale też równie surowo ocenia ojca, który porzucił w czasie wojny rodzinę i zbijał kapitał, pracując w niemieckiej fabryce. Jego niechęć do wyrzeczeń w imię idei i praktycyzm początkowo są bliskie córce. Stopniowo poświęcenie matki i jej bohaterska śmierć wzbudzają jednak jej szacunek. Tak jak postawy wielu innych kobiet, które na swojej emigracyjnej drodze napotyka Teresa. Akcja powieści wiedzie od warszawskiej kamienicy, którą zasiedlają przyjęte przez matkę pod dach uciekinierki (wdowy, żony uwięzionych lub zesłanych do obozów mężów), przez letniskowy dom ciotki Fafy w Świdrze, zajmowany stopniowo przez radzieckie wojsko, stodołę Maciugi – miejsce zbiorowego gwałtu uciekinierek, ruiny stolicy, czeskie Pilzno, obóz dipisów w Niemczech, Paryż, Londyn, po Buenos Aires. Narratorka tworzy barwne postacie kobiece, osadza je w różnych, ale zawsze trudnych sytuacjach. Powierzchownym osądom przeciwstawia ich zagmatwane, tragiczne losy, które zmusiły je zarówno do heroizmu, jak i często napiętnowanych społecznie zachowań. Bohaterka powieści stopniowo dojrzewa, nie osądza nikogo pochopnie, stara się poznać napotkane osoby i je zrozumieć. Nie dzieli ludzi na nacje, „ale na dobrych i złych”, sama taką postawę, wbrew ojcu, zarzucającemu jej niedojrzałość, w sobie pielęgnuje. I z takim przekonaniem wyrusza w świat nieskalany wojną, do Argentyny. Kolejną powieść zatytułowaną Gringa rozpoczyna ponownie pamiętnik. Zawiązanie akcji następuje w pociągu. Fabułę utworu napędza dynamizm. Pojawiające się motywy ucieczki, pędzącego pociągu, burzy piaskowej – wiatru fenowego (zondy), bezludnych dworców kolejowych (nie-miejsca) budują nastrój zagubienia i bezdomności. Bohaterka tym razem ucieka (dosłownie) z Buenos Aires i udaje się do San Juan u podnóża Kordylierów. Forma diariusza pozwala sięgnąć pamięcią wstecz i odtworzyć wydarzenia od przybycia statkiem do Buenos Aires (zakończenie powieści Teresa — dziecko nieudane) po dramatyczną decyzję wyjazdu z miasta. Jej emigracyjna egzystencja w Argentynie jest ciągłym pasmem trudnych decyzji związanych z wyborem życiowej postawy, iść drogą reprezentowaną przez „misyjną”, gotową do poświęceń dla ojczyzny matkę czy praktyczną, zapewniającą materialny dobrobyt, optykę ojca. Ten dualizm zostaje podkreślony „dwugłosowością” narratorki, który przybiera formę monologu wewnętrznego; „Teresa nr 1 była córką swej mamy romantyczki. Teresa nr 2 – córką swego rozsądnego ojca. Obie Teresy ze sobą wciąż walczyły. Czasem jedna drugiej przeszkadzała. To znów pomagała”. Ucieczka od cynicznego i rozwiązłego ojca (Pepiczka) nie oznacza całkowitego zerwania z reprezentowaną przez niego życiową filozofią. Jest sprzeciwem wobec jego prób uprzedmiotowienia córki (wybór ubrań, fryzury, męża) i walką o wolność wyboru. Jednak podróż w głąb argentyńskiego interioru nie daje wyzwolenia, Teresa wszędzie jest postrzegana jako cudzoziemka (Gringa). Surynowa-Wyczółkowska zderza swoją wyzwoloną bohaterkę z obyczajowością prowincji. Jej czerwone paryskie futro, samotna wyprawa w odległe Kordyliery czy odwiedziny „Wesołego domku” wzbudzają ostracyzm miejscowych i podejrzenie o „bycie łatwą kobietą”. Etykiety „Obca” nie zmieni nawet poślubienie Metysa i urodzenie trojga dzieci (dla babki i matki męża Teresa pozostanie zawsze Gringą). Janina Surynowa-Wyczółkowska na przykładzie losów swojej bohaterki opisuje etapy zadomawiania się na obczyźnie. Symbolem tej końcowej fazy zakotwiczenia w obcym kraju jest dom. Pierwszy – budowany prowizorycznie za własne oszczędności – stał się pracownią artystyczną bratowej, drugi, wzniesiony w stylu metyskim, zniszczyło trzęsienie ziemi, trzeci, przypominający architekturą polski dworek szlachecki, miał być tym ostatnim, ale wskutek krachu finansowego został sprzedany, a małżonkowie powrócili do odbudowanej metyskiej siedziby. Pisarka w ten symboliczny sposób oddaje dylematy tożsamościowe Teresy. W bohaterce pogłębia się tlący od początku emigracyjnej egzystencji problem stosunku do polskości. Wbrew praktycyzmowi męża, dławiącego w zarodku pragnienie żony odwiedzenia ojczyzny („przecież z tego kraju uciekłaś”), kultywuje polskie obyczaje, język, organizuje polskie patriotyczne uroczystości. Kontynuuje zatem misję matki, wobec której w młodości była tak krytyczna. W utworze powtarza się także temat wyksztalcenia bohaterki (jej edukację w Polsce przerwała wojna, studiom na Sorbonie sprzeciwiał się ojciec). Ów niedosyt jest „rekompensowany” przez narratorkę opisami zgromadzonych i przeczytanych książek, tęsknotą za dyskusjami paryskich intelektualistów, atencją dla wykształconego męża (skończył politechnikę) oraz dbaniem o dobrą edukację własnych dzieci. Powieściowa narracja zostaje przeplatana dygresjami dotyczącymi argentyńskiej sztuki. Nagromadzenie detali z argentyńskiego życia na prowincji tworzy egzotyczne tło powieści. Z kolei trzeci tom sagi Jesień Gringi opowiada o losach Teresy starszej o dwadzieścia lat, matki pięciorga już dzieci (i szóstego adoptowanego). Kobiety zmęczonej i rozczarowanej życiem, chorej i zdradzanej przez męża. Wszystko to w co wierzyła, co kochała, przeciw czemu się buntowała spełzło i roztopiło się w codzienności: „była typową przeciętną kobietą, dla której – wstyd się przyznać – na pierwszym miejscu nie stał ani świat, ani ojczyzna, ani nauka, tylko miłość prawdziwa, czuła serdeczna” – podsumowuje. Ale i na tym polu spotyka bohaterkę Surynowej-Wyczółkowskiej srogi zawód. José Maria okazuje się argentyńskim macho zainteresowanym swoim biznesem i innymi kobietami, zaś dzieci pogardzają matką, jej cudzoziemską odmiennością, ale i uległością wobec ich ojca. Dokonując życiowego bilansu kobieta wyzna: „widocznie nigdy nie umiałam być kochana: jako dziecko, jako żona, jako matka”. Narracja łączy przeszłość i teraźniejszość. Impulsem do retrospekcji są pogrzeby bliskich osób, którzy pomogli Grindze się zadomowić w pierwszych latach egzystencji pod Kordylierami. Pojawia się motyw ciężkiej choroby, samotności wśród obcych, powrotu do wiary. Bohaterka powieści ze zdziwieniem odnajduje w swoim zachowaniu i poglądach cechy własnej matki. Choroba okazuje się punktem zwrotnym w życiu bohaterki. Następuje niejako jego rewers. Pisarka sugeruje możliwość odmiennej historii. Rozpoczyna się inna opowieść; kompozycyjnie akcentowana ponownym zapisem w pamiętniku. Najstarsza córka okazuje matce bezgraniczną miłość, szanuje swoją dwukulturowość, wychodzi za mąż za Polaka (uratowanego przez Pilecką w czasie wojny żydowskiego chłopca), Antek poślubia Angielkę polskiego pochodzenia, Teresa odzyskuje też męża. Wprowadzenie na karty powieści narzeczonego córki Ryszarda – emigranta marca 1968 roku – daje impuls do dyskusji na temat antysemityzmu w komunistycznej Polsce, ale także do oddania głosu nowemu pokoleniu, które chce realizować własne marzenia, zgoła inne niż ich rodzice; „my dzieci mieć nie będziemy, chcemy do czegoś dojść” albo w innym miejscu „takie upieranie się przy polskości (…) jest zacieśnianiem. Powinniśmy dążyć do zlania się języków, ras, klas, a nie podtrzymywać separatyzmów i nacjonalizmów”. Sprzedaż „polskiego” domu, przekazanie do Biblioteki Polskiej w Buenos Aires swojego księgozbioru jest symbolicznym pożegnaniem się z przeszłością. Motyw pamiętnika babki Pileckiej jest asumptem do odtworzenia historii kobiet z rodu bohaterskiej matki. Narracja Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej toczy się wokół procesu oswajania kraju osiedlenia, symbolicznym zwieńczeniem tego etapu jest powrót do metyskiego domu, który stopniowo wypełnia się argentyńskimi wnukami mówiącymi w różnych językach.
Zmysł obserwacji środowiska ujawniła Surynowa-Wyczółkowska we wspomnieniowych utworach W cieniu koronkowej parasolki (1962) i Ze wspomnień straganiarki (1972), Wyczół (1976-1978) oraz w beletryzowanym tekście Koleżanka z ulicy Dobrej (1972). Pisarka skreśliła tu wiele plastycznych portretów postaci, które umieściła na historycznym tle epoki. W cieniu koronkowej parasolki Surynowa-Wyczółkowska wykorzystała ponownie dobrze w międzywojniu sprawdzoną przez siebie umiejętność szkicowania atmosfery kulturalnej, obyczajowej i społecznej Warszawy. Stworzyła tu galerie postaci, a w każdej z szesnastu odsłon kreśli inną mini-historię. Te pojedyncze opowieści składają się na całość, jaką jest saga rodziny Wyczółkowskich. Odnajdujemy tu opisy stylu życia, strojów, zachowań. Postacie są kreślone z ich słabostkami, nawykami, manierami. Narracja przeplatana jest anegdotami, humorystycznymi scenkami rodzajowymi, ironią i satyrą (zwłaszcza w portretowaniu dalszych członków rodziny lub ich znajomych, vide: sylwetka Sienkiewicza lub Konopnickiej). Spod ostrza ironii wymykają się portrety rodziców, kreślone czułą kreską, są one swego rodzaju ich upamiętnieniem. Narratorka opisuje przeszłość, świat przełomu wieków. Wyczuwalna jest tu nuta zachwytu, ale i smutku za ulatującym barwnym światem wypełnionym zazdrośnikami, utracjuszami, dziwakami (malarze) albo pijakami i plotkarzami (aktorzy), sufrażystkami i działaczkami społecznymi (stare panny), ale także kupcami, fryzjerami, fotografami. W utworze pomieściła zatem pisarka cały przekrój społeczny dawnej Warszawy. Podobny zabieg rejestrowania środowiska, tym razem kupców, handlarzy, gospodyń domowych odnajdujemy utworze Ze Wspomnieniach straganiarki. Tu pisarka literacko przetransponowała swoje obserwacje warszawiaków czynione podczas okupacji stolicy, gdy Surynowa-Wyczółkowska prowadziła na Hali Mirowskiej herbaciarnię. Z kolei w tekście Koleżanka z ulicy Dobrej wspomnienia skupiają się na warszawskiej młodej inteligencji. Bohaterami jest trójka uzdolnionych studentów: Konstanty Sawicki – dobrze rokujący architekt zwany Facetem, Janek Monkiewicz – student prawa („endek”) i koleżanka Kudełkiewiczówna („krzywe kaczątko”) – studentka polonistyki, przyszła magister i asystentka w Uniwersytecie Warszawskim. W odróżnieniu od poprzednich typowo wspomnieniowych utworów, w tym Surynowa wzbogaca go wprowadzając chwyty powieściowe. Pojawia się zatem wątek miłosny (Kudełkiewiczówna jest dziewczyną Janka, a kocha się w niej z wzajemnością Kostek Sawicki). Postacie są niejednoznaczne, modelowane, zostają wprowadzone dialogi. Akcja toczy się w historycznym czasie roku 1938/1939, zatem gdy do świadomości społecznej dociera widmo nadciagającej II wojny światowej. Pisarka sugestywnie odmalowała środowisko studenckie. Bohaterowie tej prozy reprezentują różne poglądy, ujawnią je w czasie burzliwych dyskusji i debat zakrapianych alkoholem. Nie przeszkadzają jednak te zapatrywania w utrzymywaniu koleżeńskich lub wręcz przyjacielskich stosunków. Wyznający poglądy katolicko-patriotyczne Monkiewicz przyjaźni się z więźniem Berezy Kartuskiej, ateistą Sawickim. Obaj reprezentują także różny status społeczny. Wiele miejsca poświęca narratorka opisom studenckiego życia, biedzie, dorywczym pracom, które pozwalają żakom na podstawową egzystencję, ale także podkreśla radość, witalność jaka wypełniała wówczas młodych ludzi. Utwór kończy się tragicznie, Jaś ginie zastrzelony na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego, jego żona (Kudełkiewiczówna) traci życie, ratując księgozbiory biblioteki uniwersyteckiej, zaś przebywający na stypendium w Paryżu architekt Sawicki wstępuje do armii generała Maczka. Narracja powieści przeplatana jest cytacjami artykułów pomieszczonych w „Pamiętniku Warszawskim” i „Wiadomościach Literackich”, na łamach których toczyły się ówczesne dyskusje społeczno-polityczne i literackie. Ich wprowadzenie do fabuły ożywia akcję, daje asumpt do debat toczonych przez bohaterów i nadaje opowieści autentyzmu. Pisarka pewne części wzbogaca przypisami, jak ten odnoszący się do felietonu zamieszczonego w „Kronikach Tygodniowych” Antoniego Słomińskiego, ujawniający „prawdziwe” nazwisko koleżanki z ulicy Dobrej. Wszystkie utwory Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej zawierają wyraźnie akcentowany pierwiastek autobiograficzny.
Ostatnią książką jest beletryzowana biografia stryja Leona Wyczółkowskiego. To pokłosie gromadzonych jeszcze w okupowanej Warszawie materiałów dotyczących dziejów rodziny Wyczółkowskich. Notatki, listy, wspomnienia przeplatają się tu z elementami fabularnymi i dialogami. Biografka rozpoczyna opowieść od wspomnienia tarapatów szkolnych przyszłego malarza, pomocy materialnej udzielanej przez ciotkę Piotrowską, która umożliwiła mu ukończenie (za łapówkę) III gimnazjum i dostać się do Szkoły Rysunku Wojciecha Gersona, a później sfinansowała wyjazd do Akademii Monachijskiej do profesora Wagnera. W utworze zostały oddane okoliczności powstawania najważniejszych dzieł autora Włoszki, jego podróże (Paryż, Lwów, Podole, Warszawa, Kraków, Wilejka, Gościeradz), wpływy i źródła inspiracji, mecenaty i kobiety (tu powracający motyw niespełnionej miłości do pięknej kuzynki Teosi). Na tym tle Surynowa-Wyczółkowska kreśli etapy ewolucji twórczości stryja. Wiele miejsca poświęca pisarka także detalom, np. wystrojowi pracowni malarza na ulicy Złotej w Warszawie i dworku w Gościeradzu. Odnajdujemy tu próby odtwarzania portretu psychologicznego artysty, jego poglądów, zapatrywań i marzeń (np. o własnym małym dworku). W tle powieści pojawiają się spotkania z malarzem w rodzinnym domu autorki, przytoczone zostają rozmowy na temat sztuki i tragicznych losów innych artystów (np. Antoniego Kurzawy). W rezultacie powstał portret artysty osadzony w klimacie młodopolskich prądów epoki oraz wielobarwnego środowiska warszawskiej i krakowskiej bohemy artystycznej. To zamiłowanie do obserwacji otaczającej pisarkę najbliższej przestrzeni (Warszawa, San Juan) i ludzi, zwłaszcza kobiet, jest znakiem rozpoznawczym tej twórczości.

Bibliografia przedmiotowa:
Archiwa, słowniki:
Hasło: Surynowa-Wyczółkowska Janina, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939-1989, red. B. Klimaszewski, E.R. Nowakowska, W. Wyskiel, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1992, s. 308-309.
Hasło: Surynowa-Wyczółkowska Janina, w: J. Zieliński [Kowalski], Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, Fundusz Inicjatyw Społecznych, Lublin 1989, s.124-125.
Hasło: Surynowa-Wyczółkowska Janina, Cyfrowy słownik pisarzy i badaczy XX i XI wieku, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/
Hasło: Janina Surynowa-Wyczółkowska, w: Z.R. Wilkiewicz, Polnische Exilliteratur 1945-1980, Köln, Wien 1991, s. 304-305.
Ćwikliński K., Surynowa-Wyczółkowska Janina, w: Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny. T. 2, Warszawa 2000, s. 182.
Krasnodębska J., Surynowa-Wyczółkowska Janina, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XLVI, z. 188, PAN, PAU, Warszawa – Kraków 2009, s.28–30. https://www.psb.pan.krakow.pl/opublikowane-hasla/
Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Archiwum Emigracji, sygn. AE/AW/CCCV i sygn. AE/JS/VIII/8 (korespondencja redakcyjna, korespondencja z Janem Sakowskim).
Biblioteka Śląska w Katowicach, sygn. BTLw16 (maszynopis dramatu Trzeba umieć żyć, Madame).
Instytut Badań Literackich PAN, Pracownia Dokumentacji Literackiej (ankiety rok 1964,1979).
Monografie, recenzje:
Bielatowicz J., Impresjonistyczna proza, „Wiadomości”, [Londyn] 1962 nr 41, s 2 [przedruk: w: tegoż, Literatura na emigracji, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn1970, s. 116-123].
Brzozowska K., Cudzoziemka, „Orzeł Biały”, [Londyn] 1969 nr 56, s. 26-27.
Brzozowska K., W cieniu straganu Hali Mirowskiej, „Orzeł Biały”, [Londyn] 1973 nr 107, s. 17.
Cybulska M., Warszawa [cykl Ex libris Mai Cybulskiej], „Dziennik Polski” [Londyn] 2005 nr 137, s.7.
Danilewiczowa M., [rec. Teresa dziecko nieudane] „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, [Londyn]1962 nr 15, s. 2.
Danilewicz Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, wyd. drugie poszerzone, Ossolineum, Wrocław 1999, s. 291, 300, 340, 341.
Fryling J., Sosna między palmami, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, [Londyn] 1969 nr 103, [przedruk: „Kurier Polski” [Buenos Aires] 1969 nr 624, s.2].
Jankowska H., Pani Magister Kudełkiewicz i inni, „Orzeł Biały”, [Londyn] 1973 nr 103, s.33.
Karwowska B., Baśka, Barbara, Barbarita. Wygnanie w powojennej emigracyjnej prozie kobiecej, „Teksty Drugie” 2008 nr 3, s.68-87.
Karwowska B., Kobieta – historia – literatura, Instytut Badań Literackich, Warszawa 2016, s.133-135.
Katelbach T., [rec. powieści Jesień Gringi], „Tydzień Polski”, Londyn 1976 nr 50, s.6.
Kowalewski J., Wywiad z Janiną Surynową-Wyczółkowską, „Tydzień Polski” 1971 nr 50, s.6.
Kozaczka G.J., Polish Women’s Sexualized War Experience. The Dangerous Intersection of Ethnicity and Sexuality in World War II Immigrant and Exile Fiction, "Polish American Studies” 2021, no. 78, p. 41–59.
Kozarynowa Z., [rec. W cieniu koronkowej parasolki] „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, [Londyn] 1964 nr 241, s.2-3.
Kozarynowa Z., Teresa, „Wiadomości”, [Londyn] 1962 nr 18, s. 2.
Kozarynowa Z., Dwa oblicza Warszawy, „Głos Kobiet”, [Londyn] 1973 nr 68, s.3.
Kozarynowa Z., Gringa – znaczy cudzoziemka, „Tydzień Polski”, [Londyn]1968 nr 52, s.6-7.
Kozarynowa Z., Stragan w Hali Mirowskiej, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, [Londyn]1973 nr 63, s.2.
Lichten J., [rec. powieści Jesień Gringi], „Tydzień Polski”, [Londyn]1976 nr 28, s.4.
Maurer J., Koleżanka z ulicy Dobrej. Miraże, mgły, seledyny, „Wiadomości” [Londyn] 1973 nr 2, s.2.
Pasterska J., "Obca cudzoziemska ojczyzna”. Obrazy Argentyny w prozie wspomnieniowej Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej, Józefy Radzymińskiej i Zofii Chądzyńskiej, w: Literatura polska obu Ameryk, red. B. Nowacka, B. Szałasta-Rogowska, Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice –Toronto 2014, s.571-588.
Pasterska J., Gringa – narracje wyobcowanej (Janina Surynowa-Wyczółkowska), w: tejże, Emigrantki, nomadki, wagabundtki. Kobiece narracje (e)migracyjne, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2015, s.35-50.
Pieńkowska A., Naród w prozie emigracyjnej Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej, w: Pisarstwo kobiet pomiędzy dwoma dwudziestoleciami, red. I. Iwasiów, A. Galant, Kraków 2011, s. 267-282.
Pieńkowska A., Realizm społeczny w prozie Janiny Surynowej-Wyczółkowskiej, w: Dwudziestolecie mniej znane. O kobietach piszących w latach 1918-1939. Z antologią, red. E. Graczyk i in., Kraków 2011, s. 185-192.
Pomian-Piątkowski B., Powieść z dalekiego kraju: „Gringa”, „Związkowiec”, [Toronto] 1969 nr 42, s.2.
Urbański E.S., Janina Surynowa-Wyczółkowska, w: tegoż, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej w XIX i XX wieku, vol. 2, Artex Publishing, Incorporated, Stevens Point 1991, s. 204-205.
Wittlin T., Samotnemu wszędzie pustynia, „Wiadomości”, [Londyn] 1976 nr 45, s.3.
Wittlin T., Teresa samotna wśród ludzi, „Wiadomości”, [Londyn]1969 nr 10, s.4.
Wróbel H. A., Kultura polska w Argentynie „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” 2004 nr 6 s. 55-79.
Zaprutko-Janicka A., Okupacja od kuchni. Kobieca sztuka przetrwania, Wydawnictwo Znak, Warszawa 2015.
Żeromska O., [rec. W cieniu koronkowej parasolki] „Orzeł Biały”, [Londyn] 1962 nr 50, s.2.


Strony www:
https://wielkahistoria.pl/gastronomia-w-okupowanej-polsce-tak-prowadzilo-sie-knajpe-podczas-ii-wojny-swiatowej/
Spis serii: Polacy w Argentynie [o. Herkulan Wróbel] https://docplayer.pl/34474007-Spis-serii-polacy-w-argentynie.html#google_vignette

Autorka hasła: Jolanta Pasterska