Hrynkiewicz Zofia (1927-1998)
Pisarka, poetka, śpiewaczka.

Z. Hrynkiewicz, „Orzeł Biały” 1960 nr 15/16, s. 6.

Z. Hrynkiewicz, „Orzeł Biały” 1960 nr 15/16, s. 6.

Urodziła się 25 października 1927 roku w Wolbórce (powiat piotrkowski). Jej ojciec, Aleksander Kowalski pełnił funkcję zawiadowcy odcinka kolejowego Radomsko – Częstochowa; matka, Jadwiga z Szymańskich zajmowała się domem. Zofia Hrynkiewicz miała pięcioro rodzeństwa, w tym Tadeusza Kowalskiego (1902–1962), poetę i uczestnika wojny 1920 roku, z którym utrzymywała kontakt także na emigracji. Wychowywała się w kolejarskim domu w Radomsku, gdzie spędziła dzieciństwo. W młodości przeszła ciężkie choroby – szkarlatynę i dyfteryt – a jej powrót do zdrowia przypisywano interwencji/cudowi Matki Bożej. Epizod ten wywarł trwały wpływ na duchowość przyszłej poetki i obecność motywów maryjnych w jej twórczości. Hrynkiewicz kształciła się w Gimnazjum im. Jadwigi Chomiczówny w Radomsku. Brak jednoznacznych danych o dalszym etapie edukacji. W przekazach pojawia się niepotwierdzona informacja o studiach literaturoznawczych w Oksfordzie. Z pewnością kształciła się w zakresie śpiewu. Początek jej emigracji pozostaje nieudokumentowany – wiadomo jedynie, że przebywała kolejno w Teheranie, Chicago, Londynie, Paryżu, Lens i Leeds. W latach 50. i 60. XX wieku prowadziła intensywną działalność estradową jako śpiewaczka (sopran). Występowała m.in. w londyńskim klubie „Mayfair” oraz w Polskich Klubach w Nottingham, Paryżu, Chicago, Detroit i Cleveland. Koncertowała w Niemczech, Szwajcarii i USA, wykonując repertuar obejmujący pieśni patriotyczne, religijne, cygańskie i liryczne. Według doniesień prasowych, miała zagrać rolę Cyganki w filmie realizowanym w Berlinie. Występowała również na statkach pasażerskich. Była żoną Antoniego Hrynkiewicza. Mieli córkę Marię Taras. Hrynkiewicz utrzymywała kontakty artystyczne z Marią Darasz i Stefanem Wicikiem – tenorem, z którym współpracowała. Na emigracji brała udział w rewiach i koncertach, m.in. w zespole Rewia Niespodzianek. Publikowała w prasie emigracyjnej – m.in. w „Dzienniku Związkowym – Zgoda” w Chicago – oraz w emigracyjnych wydawnictwach literackich. Wydała m.in. tomiki poetyckie i książki dla dzieci: W krainie bajki (1959), Wiersze i bajki dla dzieci (1960), Ania i inne opowiadania (1963), Madzia i jej talizman szczęścia (1979). Zofia Hrynkiewicz zmarła 4 września 1998 roku w Leeds. Pogrzeb odbył się 11 września 1998 roku.

Twórczość:
W krainie bajki, White Eagle Press, Londyn 1959.
Wiersze i bajki dla dzieci, Wydawnictwo M. Kwiatkowski „Narodowiec”, Lens 1960.
Ania i inne ciekawe opowiadania, Polskie Towarzystwo Literackie, Londyn 1963.
Madzia i jej talizman szczęścia [Opowiadania dla dzieci], Wydawnictwo M. Kwiatkowski „Narodowiec”, Lens 1979.
Ponad błękity nieba [Poezje], Londyn 1985.
A gdy serca płoną [Poezje], Londyn 1971.
Za górami… Za lasami… [Wiersze dla dzieci], Polskie Towarzystwo Literackie, Londyn 1962.
Wyszłam naprzeciw [Poezje], Polskie Towarzystwo Literackie, Londyn 1961.

Liryki publikowane w prasie:
Na rozstajnej drodze, „Dziennik Związkowy”, 20 stycznia 1959 nr 16, s.4.
Przeminęło z wiatrem, „Dziennik Związkowy”, 18 maja 1959 nr 116, s. 4.
Poezja życia, „Dziennik Związkowy”, 5 czerwca 1959 nr 132, s. 4.
Czymże jest życie, „Dziennik Związkowy”, 25 września 1959 nr 226, s. 4.
Idź drogą prawdy „Dziennik Związkowy”, 25 września 1959 nr 226, s. 4.
Dobre serce Staszka, „Dziennik Związkowy”, 7 listopada 1959 nr 263, s. 4.
Nowy Rok, „Dziennik Związkowy”, 6 stycznia 1960 nr 4, s. 4.
Gdy gwiazdy drzemią, „Dziennik Związkowy”, 27 lutego 1960 nr 49, s. 4.
Tajemniczej nocy cień, „Dziennik Związkowy”, 5 marca 1960 nr 55, s. 4.
Narodziny piosenki, „Dziennik Związkowy”, 25 marca 1960 nr 72, s. 4.
Złotowłosa pastereczka, „Dziennik Związkowy”, 30 kwietnia 1960 nr 103, s. 4.
Wspomnienia, „Dziennik Związkowy”, 8 sierpnia 1960 nr 186, s. 4.
Niesforna kózka, „Lud”, 7 listopada 1962 nr 45, s. 3.
Przygody Kajetana Fotka „Związkowiec” [Toronto], 1983 nr 49, s. 7.
O Ani, kózce i huśtawce „Związkowiec” [Toronto], 1983 nr 49, s. 7.
Chryzantemy, „Dziennik Związkowy”, 5–6 grudnia 1986 nr 237, s. 13.
Najdroższa mateńka, „Głos Nauczyciela”, 1987 nr 2, s. 32.
Królowa Polski i Królowa Maja, „Gwiazda Polarna”, 1990 nr 21, s. 16.
Mateńka, „Gwiazda Polarna”, 1990 nr 21, s. 16.
Sasanki, „Głos Polski” [Toronto] 1992, nr 4, s. 24.

Członkostwo:
Związek Polskich Pisarzy na Obczyźnie
Związek Artystów Scen Polskich [Londyn]

Charakterystyka twórczości:
Twórczość literacka Zofii Hrynkiewicz, znanej przede wszystkim jako śpiewaczka, stanowi marginalizowany dotąd, lecz istotny komponent jej biografii artystycznej. Choć traktowana wtórnie wobec działalności scenicznej, poezja i proza autorki ujawniają głęboką potrzebę ekspresji duchowej, zakorzenionej w doświadczeniu emigracyjnym. Ze względu na brak opracowań naukowych i rozproszenie źródeł, literacki dorobek Hrynkiewicz pozostaje słabo rozpoznany, choć wpisuje się w charakterystyczny dla emigracji nurt literatury o funkcjach formacyjnych i tożsamościowych. Hrynkiewicz jawi się jako poetka głęboko osadzona w aksjologicznych i kulturowych fundamentach polskiej tradycji, zarazem jednak jej twórczość wykracza poza ramy czysto narodowej poezji, wchodząc w obszar uniwersalnych refleksji duchowych i egzystencjalnych. Reprezentując środowisko polskiej emigracji powojennej, autorka łączy wymiar indywidualnego doświadczenia z potrzebą zachowania i przekazywania zbiorowej tożsamości. Jej poezja – rozciągająca się na wiele nurtów: religijny, patriotyczny, dziecięcy, kontemplacyjny i osobisty – stanowi swoisty pomost między tradycją a teraźniejszością, między duchową przeszłością a poszukiwaniem sensu w warunkach wykorzenienia. Centralne miejsce w dorobku Zofii Hrynkiewicz zajmuje poezja religijna. Wiersze takie jak Na rozstajnej drodze, Wiara i krzyż, Pan, ja wierzę, Dzięki Ci, Panie czy Boże Narodzenie konstruują duchowy pejzaż, w którym krzyż, modlitwa i obecność Boga są nie tyle tematem, co strukturą nośną egzystencji. Poezja ta wyraźnie czerpie z katolickiej duchowości ludowej, jednak poetka przetwarza ją przez pryzmat głębokiego, zindywidualizowanego przeżycia. Krzyż – stały motyw liryki autorki – nie jest wyłącznie symbolem męki i ofiary, lecz znakiem wyboru, przewodnictwa, duchowej obecności na rozstajach życia. Utwory te często przybierają formę modlitwy – cechuje je rytmiczność, prostota składni, intensywność emocjonalna i silne nasycenie leksyki sakralnej. Powtórzenia, paralelizmy i bezpośrednie zwroty do Boga wzmacniają performatywny wymiar tekstów – poezja staje się nie tylko medium ekspresji, ale także narzędziem duchowej obecności i działania. W tym kontekście wiersze te stanowią zarówno świadectwo wiary, jak i literacką formę modlitewnej kontemplacji. W dorobku Hrynkiewicz można odnaleźć również autotematyczne refleksje nad sztuką, zogniskowane zwłaszcza wokół motywu muzyki i pieśni. Wiersz Narodziny piosenki stanowi manifest estetyczny i duchowy zarazem – ukazuje pieśń jako zjawisko zrodzone z emocji, światła, natury, przeżyć, a nie intelektualnej kalkulacji. Muzyka zostaje tu wyniesiona do rangi języka międzykulturowego, pozajęzykowego środka komunikacji i przechowywania pamięci. Poezja śpiewu u Hrynkiewicz wpisuje się w romantyczny model genezyjski – pieśń rodzi się z duszy, z zachwytu, z miłości. Autorka, będąc także śpiewaczką, kreuje pieśń jako formę duchowej obecności w świecie, narzędzie zachowania narodowej tożsamości i ślad metafizyczny. Liryka osobista – wiersze: Najdroższa Mateńka, Zapytaj siebie czy Przeminęło z wiatrem – koncentruje się wokół tematów pamięci, przemijania i wartości moralnych. Szczególną rolę odgrywa w nich postać matki, która zostaje uwznioślona do rangi archetypu – źródła miłości, duchowości i etycznego przewodnictwa. W tym nurcie liryka ta przybiera ton elegijny, introspektywny, nasycony kontemplacją i prostotą wyrazu. To poezja intymna, wolna od retorycznego patosu, za to pełna autentyzmu – modlitewna w formie i medytacyjna w treści. Operując oszczędną metaforyką, autorka oddaje głębię uczuć i duchowego niepokoju. Wiersze zawierające motywy związane z naturą – Przedwiośnie, Prószy śnieg…, Chryzantemy – ukazują świat natury jako dynamiczną przestrzeń emocjonalną i duchową. Natura nie jest tłem, lecz aktywnym uczestnikiem doświadczenia – „mówi”, „drży”, „przemienia”. Autorka sięga tu po język impresji, jednak jej wrażliwość na cykliczność przyrody prowadzi do metaforycznych ujęć nadziei, przemijania i obecności Boga w świecie stworzenia. Pejzaż służy przekazowi metafizycznemu – zjawiska atmosferyczne, światło, mgła, noc – przywołują skojarzenia z przemijaniem, tęsknotą, ale i duchowym odrodzeniem. Taka wizja przyrody łączy estetykę romantyczną, modernistyczną i chrześcijańską – to natura „żywa” i znacząca. Motywy szczęścia i tęsknoty są w twórczości Hrynkiewicz nierozerwalnie związane z refleksją egzystencjalną. W Szczęściu (kilku wersjach liryku) szczęście ukazane jest jako trudna do uchwycenia, efemeryczna wartość, wymagająca pracy nad sobą i gotowości duchowej. Z kolei w Tęsknocie dominuje emocjonalność wygnania – osamotnienie, ból, potrzeba bliskości. Tęsknota personifikowana jest jako „biedna sierota”, której los wpisany jest w kondycję człowieka wykorzenionego. Ten nurt twórczości wpisuje się w tradycję poezji elegijnej, jednak zachowuje konstruktywny ton – dominują obrazy oczyszczające, nie zaś rozpaczliwe. To poezja duchowego wysiłku, przetwarzająca cierpienie w refleksję. Osobny, niezwykle istotny wymiar twórczości autorki A gdy serca płoną stanowi poezja dziecięca, której nie należy traktować marginalnie. Utwory takie jak Niesforna kózka, Kolorowe baśnie, Piękny sen czy W polskiej szkole spełniają funkcję dydaktyczną, edukacyjną, ale i tożsamościową. Poetka tworzy dla najmłodszych z pełną świadomością kulturowej odpowiedzialności – poprzez klasyczne schematy bajkowe, alegorie zwierzęce, elementy baśniowości i religijne symbole zachowuje kod wyobraźni narodowej w warunkach kulturowego rozproszenia. W tej poezji nie występuje infantylizacja – rytmiczność, melodyjność, pytania retoryczne i prostota języka służą komunikatywności, ale nie redukują przekazu wartościowego. Piękny sen, oparty na symbolice maryjnej, ukazuje modlitwę dziecka jako realną siłę duchową – to wzorcowy przykład poetyckiego wychowania przez metaforę. Wiersze dziecięce stają się tu zatem instrumentem nie tylko poznawczym, ale formacyjnym – kształtują postawę etyczną, religijną, patriotyczną i językową. Dla dzieci wychowywanych na emigracji są one rodzajem zakorzenienia – swoistą mapą pamięci i wartości. Zofia Hrynkiewicz to poetka kultury wewnętrznej – duchowości, pamięci, języka i wspólnoty. Jej poezja, mimo osadzenia w doświadczeniu emigracyjnym, posiada wymiar uniwersalny – oferuje przestrzeń refleksji, modlitwy, edukacji i kontemplacji. Operując stylem prostym, ale sugestywnym, łączy pokorę z duchową mocą. Jest to literatura, która staje się miejscem przetrwania tożsamości – nie tyle heroicznej, co cichej, oddanej, wytrwałej.
Twórczość Zofii Hrynkiewicz adresowanej do najmłodszych odbiorców stanowi istotny i wielowymiarowy element jej literackiego dorobku, ujawniając zarazem wyraźnie ukształtowaną misję edukacyjną oraz głęboko zakorzenioną potrzebę kulturowego przekazu. Jej bajki i opowiadania – m.in. z tomów takich jak Madzia i jej talizman szczęścia, W krainie bajki, Wiersze i bajki dla dzieci, Ania i inne opowiadania – wpisują się w tradycję literatury formacyjnej, mającej kształtować nie tylko estetyczny gust młodego czytelnika, ale przede wszystkim jego system wartości, tożsamość językową oraz duchową wrażliwość. W bajkach tych wyraźna jest obecność klasycznych elementów baśniowych: akcja często toczy się w przestrzeniach symbolicznych – zamkach, lasach, królestwach – a postacie reprezentują wyraźne wzorce moralne. Bohaterami są dzieci, księżniczki, rycerze, krasnoludki, ale również zwyczajne osoby postawione w niezwykłych sytuacjach. Opowiadania te mają charakter dydaktyczny, ale unikają nachalnego moralizatorstwa – wartości przekazywane są subtelnie, poprzez fabułę, emocje i identyfikację z bohaterem. Szczególną rolę odgrywają w tych utworach elementy religijne – obecność Boga i jego opatrzności nie jest abstrakcyjna, lecz ściśle związana z ludzkim losem, codziennością, decyzjami moralnymi. Hrynkiewicz operuje tu językiem zrozumiałym dla dzieci, nie trywializując jednak treści – dzięki czemu jej twórczość ma potencjał nie tylko literacki, ale również formacyjny. Autorzy wstępu do książki Ania i inne opowiadania podkreślają, że „Bóg, jego ingerencja w ludzkie sprawy, jest dla autorki nie ulegającą dyskusji oczywistością” – co ukazuje jej religijność jako integralną część myślenia o świecie, nie tylko w wymiarze prywatnym, ale i wychowawczym. Dopełnieniem tego przesłania jest obecna w poezji dziecięcej Hrynkiewicz rytmiczność, melodyjność i obrazowość, co odzwierciedla zarówno jej muzyczne zainteresowania (współistniejące z działalnością śpiewaczą), jak i świadomość wpływu brzmienia na percepcję dziecka. Powtórzenia, pytania retoryczne, prosta składnia i melodyjna fraza budują klimat, który przypomina formę kołysanki lub pieśni – nieprzypadkowo bajki te czyta się jak opowieści śpiewane. Wierszowana forma wielu tekstów z tomów W krainie bajki czy Wiersze i bajki dla dzieci dodatkowo wzmacnia ich walor edukacyjny, pozwalając dziecku łatwiej zapamiętywać treści i rytmicznie je internalizować. Wydaje się, że Hrynkiewicz traktowała pisanie bajek jako formę kulturowej misji – nie tylko adresowanej do dzieci, ale i do rodziców. Podkreślała wagę systematycznego kompletowania domowych biblioteczek w rodzinach emigracyjnych, aby dzieci mogły poznawać język ojczysty, kulturę narodową oraz oswajać się z uniwersalnymi wartościami zakorzenionymi w polskim dziedzictwie. Jak zaznacza jeden z recenzentów (dot. książki Madzia i jej talizman szczęścia), utwory te służą nie tylko dziecku, ale całej rodzinie – jako łącznik międzypokoleniowy i narzędzie kulturowej transmisji. W bajce Ania i inne opowiadania pojawia się również inny ważny komponent: balans między codziennością a baśniowością. Jak pisze Stefan Legeżyński, teksty te zawierają „życiowe prawdy, połączone z elementami baśni”, co tworzy przestrzeń, w której dziecko może nie tylko uczyć się i identyfikować z bohaterem, ale też marzyć, interpretować, przetwarzać doświadczenie. W tym sensie twórczość tej poetki wpisuje się w tradycję pedagogiki przez literaturę – gdzie bajka nie jest ucieczką od rzeczywistości, lecz jej symbolicznym odbiciem. Podsumowując, twórczość Zofii Hrynkiewicz stanowi wyjątkowy przykład literatury emigracyjnej o funkcji kulturotwórczej, wychowawczej i tożsamościowej. Łącząc prostotę formy z głębią treści, autorka stworzyła przestrzeń, w której dziecko polskie wychowywane na emigracji mogło nie tylko rozwijać wyobraźnię, ale też zakorzeniać się w języku, religii i wartościach ojczystych. Bajka – jako gatunek literacki – została przez Hrynkiewicz przekształcona w medium międzypokoleniowego przekazu duchowego, językowego i etycznego.


Bibliografia przedmiotowa
Archiwa i słowniki:
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim (akty urodzenia rodziców Zofii Hrynkiewicz).
Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Londynie (nekrolog Zofii Hrynkiewicz)
Hasło: Zofia Hrynkiewiewicz, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1919-1980, red. W. Klimaszewski, E.R. Nowakowska, W. Wyskiel, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1992, s. 133-134.
Monografie, artykuły, recenzje:
Bazylewicz J., Madzia i Jej Talizman Szczęścia, „Dziennik Związkowy” [Polish Daily Zgoda] 11-12 kwietnia 1980 nr 71, s. 7.
Eles(pseudonim), Sukcesy polskiej śpiewaczki [Dział: Wiadomości organizacyjne], „Orzeł Biały” 16 lipca 1959 nr 29, s. 5.
Zofia Kowalska-Hrynkiewicz z Anglii wystąpi na koncercie 1-go lutego, „Dziennik Związkowy” [Polish Daily Zgoda] 17 stycznia 1959 nr 14, s. 6.
Występ znakomitego skrzypka wirtuoza w Rewii Niespodzianek, „Dziennik Związkowy” [Polish Daily Zgoda] 20 stycznia 1959 nr 16 , s. 3
Zieliński J., Emigranci dzieciom. Przegląd literatury emigracyjnej dla dzieci,  "Sztuka dla Dziecka" 1989 nr 3, s. 20-23, 38-39.  

Autorka hasła: Erwina Dybisz

Znaki strona www

Finansowanie

Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN

NPRH
UR
MEiN RP

© Coyright 2023-2028 Uniwersytet Rzeszowski - All Rights Reserved
Powstanie strony internetowej sfinansowano w ramach grantu Słownik biograficzny polskich pisarek emigracyjnych 1939-1989 realizowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe” NPRH/DN/SP/495640/2021/10
Polityka prywatności serwisu polskiepisarkiemigracyjne.pl