S. Zahorska. Fot. Stanisław Drzewiński. Ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/11/1955/1.
Urodziła się 25 kwietnia 1889 roku w Krakowie jako Stefania Ernestyna Leser w średniozamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jej ojciec Bolesław Leser był przedsiębiorcą budowlanym, matką – Amalia z domu Deutscher. Stefania Zahorska miała trzy starsze siostry Annę (ur. 1873), Helenę (ur. 1976), Rozalię (ur. 1878). Do szkoły średniej uczęszczała w Krakowie, maturę zdała w 1907 roku w Budapeszcie, gdzie po śmierci matki mieszkała u siostry Heleny. Studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim najpierw przez trzy lata medycynę, a w latach 1911-1914 filozofię i historię sztuki. Wyszła za mąż za doktora socjologii Bohdana Ostoję Zahorskiego, oficera I Brygady, jednak małżeństwo rozpadło się w latach dwudziestych. Zahorski zmarł w 1929.
W 1914 roku Zahorska została członkiem Towarzystwa „Strzelec” w Krakowie. W 1919 roku doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim w dziedzinie historii sztuki i archeologii na podstawie rozprawy zatytułowanej Przyczynek do dziejów pierwszych śladów stylu odrodzenia w Polsce (promotor profesor Jerzy Mycielski). Dodatkowe studia odbyła także w Budapeszcie, Berlinie i Paryżu. W 1919 roku debiutowała artykułem Twórczość i świadomość ogłoszonym w czasopiśmie „Wianki” (nr 3). W latach dwudziestych mieszkała w Warszawie. Od 1921 roku wykładała w Wolnej Wszechnicy Polskiej, gdzie była zatrudniona na stanowisku docenta. Prowadziła również zajęcia z historii sztuki w szkołach zawodowych. Odbyła wiele podróży po Europie, m.in. do krajów skandynawskich, Paryża, Anglii, Włoch, Niemiec, ZSRR. Po powrocie do Polski ze ZSRR została na krótko aresztowana w związku z podejrzeniem, że była kurierem Kominternu. W latach 1924-1925 w „Przeglądzie Warszawskim” prowadziła stałą rubrykę Sztuki plastyczne. Od 1925 roku współpracowała z „Wiadomościami Literackimi” (zamieszczała recenzje z wystaw malarskich oraz prowadziła stałe rubryki: Kronika filmowa w 1932-36 i Nowe filmy w 1936-39). W 1928 roku wraz ze Stanisławem Baczyńskim współredagowała tygodnik „Wiek XX” (prowadziła tu dział plastyki). Publikowała też m.in. w „Miesięczniku Literackim”, „Przeglądzie Powszechnym”, piśmie „Kino-Teatr” (1928-29), „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” (1929-30, 1933) oraz „Kurierze Literacko-Naukowym” (1929-30, 1933-34, 1938). W 1939 podjęła pracę w Wojskowym Instytucie Naukowym. Po wybuchu II wojny światowej ewakuowała się do Lwowa, następnie przez Rumunię, Jugosławię, Włochy i Szwajcarię z początkiem listopada dotarła do Francji. Od 23 czerwca 1940 roku przebywała w Londynie. Na obczyźnie nawiązała współpracę z pismami „Polska Walcząca” (Paryż-Londyn, 1940-42), „Wiadomości Polskie Polityczne i Literackie” (Paryż), później „Wiadomości Polskie” i „Wiadomości” (Londyn), „Nowa Polska” (Londyn, 1942-44) oraz „Dziennikiem Polskim”. W 1945 roku była współzałożycielką Stowarzyszenia Pisarzy Polskich na Obczyźnie, później Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (ZPPnO), uczestniczyła także w jego działalności wydawniczej. W Anglii od 1950 roku w tygodniku „Wiadomości” ogłaszała wraz z Adamem Pragierem (politykiem i publicystą, wieloletnim towarzyszem jej życia) cotygodniowy felieton pt. Puszka (pod wspólnym pseudonimem: Pandora). Zmarła 6 kwietnia 1961 roku w Londynie i została pochowana na cmentarzu West Hampstead.
Twórczość [wybór]:
Matejko, Gebethner i Wolff, Warszawa 1925, „Monografie Artystyczne”, t. 2.
Eugeniusz Żak, Gebethner i Wolff, Warszawa 1927, „Monografie Artystyczne”, t. 15.
Dzieje malarstwa polskiego, cz. 1, odbitka z: „Wiedza o Polsce”, t. 2. Warszawa 1932, s. 587-683.
Korzenie (Powieść z cyklu: Ziemia Kaliksta), Gebethner i Wolff, [Warszawa] 1937.
Program nauki o sztuce dla szkół średnich zawodowych, Warszawa 1937.
Z historii badań nad modą, Kursy Korespondencyjne Stowarzyszenia „Służba Obywatelska” w Warszawie. Rysunki z Ćwiczeniami Plastycznymi, nr 1, b.w. [Warszawa:] 1938 [masz. powiel.]
Socjologia mody. Studium (powst. 1928-1939), druk fragmentów: Psychologia mody, „Bluszcz” 1928 nr 2-4; Obrazy z historii mody, „Bluszcz” 1928 nr 19, 21, 24, 30, 32-33; Psychologia mody XX wieku, „Bluszcz” 1939 nr 31, 33-34.
Zdrada Joanny. Sztuka w 3 aktach, powst. 1939. Po wojnie autorka odtworzyła utwór z pamięci (według informacji M.E. Cybulskiej, Potwierdzone istnienie, Londyn 1988).
Joanna's betrayal; maszynopis w Archiwum Związku Artystów Scen Polskich Zagranicą w Londynie, bez daty powstania przekładu i nazwiska tłumacza.
Smocza 13. (Dramat w 3 aktach), „Nowa Polska”, Londyn 1945; pierwodruk „Nowa Polska” 1944 nr 9/10; inne wyd.: Biblioteka „Orła Białego”, Oddział Kultury i Prasy 2 Korpusu, Rzym 1945, Prapremiera: Londyn, Teatr Czytany 1944.
13 Dragon Street, maszynopis w Archiwum Związku Artystów Scen Polskich Zagranicą w Londynie, bez daty powstania przekładu i nazwiska tłumacza.
Stacja Abbesses [opowieść], rys. F. Topolski, Oficyna Poetów i Malarzy, [Tonbridge, Kent] 1952.
Malarstwo religijne Mariana Szyszki-Bohusza [Studium], w: M. Szyszko-Bohusz. Rysunki, Społeczność Akademicka Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, Londyn 1953.
Ofiara [powieść], rys. F. Topolskiego, Społeczność Akademicka Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, Londyn 1955.
Ziemia pojona gniewem. Powieść, B. Świderski, Londyn 1961.
Warszawa – Lwów 1939. Powieść, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1964.
Szczęśliwe oczy. Wybór studiów i esejów z dziedziny filozofii, historii i krytyki sztuk plastycznych z lat 1921-1969, oprac. St. Frenkiel, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1970.
Szkice o literaturze i sztuce, oprac. P. Kądziela, „Twój Styl”, Warszawa 1995.
„Przychodź do mnie”. Listy Stefanii Zahorskiej do Leonii Jabłonkówny i listy Adama Pragiera, oprac. i wstęp M.E. Cybulska, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1998.
Strofy o malarstwie, [współautor] B. Przyłuski, Biblioteka Uniwersytecka, Toruń 2000.
Wybór pism. Reportaże, publicystyka, eseje, wybór, wstęp i oprac. A. Nasiłowska, Akademia Humanistyczna, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2010.
Pisma filmowe, wybór, wstęp i oprac. naukowe M. Hendrykowska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2021.
Redakcje:
Sztuka polska. Historia architektury, rzeźby i malarstwa od czasów najdawniejszych aż do chwili obecnej, w oprac. ks. S. Dettloffa, W. Husarskiego, W. Tatarkiewicza, M. Walickiego i S. Zahorskiej, Wydawnictwo „Wiedza o Polsce”, Warszawa [1933].
Antologie (wybór):
Na angielskim brzegu, J. Rolls Book Co. Londyn 1945.
Ojczyzna i wolność, J. Rolls Book Co, Londyn 1945.
Straty kultury polskiej 1939—1944, red. A. Ordęga (pseud.), Terlecki, t. 1, Książnica Polska, Glasgow 1945.
Święty płomień, Londyn 1945, J. Rolls Book Co, Londyn 1945.
All from Freedom, oprac. W, Dynowska, The Indo-Polish Library, Bombaj 1946.
Balast serdeczny, „Orbis”, Londyn 1946.
Szósta kolumna, J. Rolls Book Co, Londyn 1946.
W oczach pisarzy. Wybór opowieści wojennych (1939-1945), oprac. Gustaw Herling-Grudziński, [wstęp Józef Wittlin], Instytut Literacki, Rzym 1947.
Literatura a polityka. Wolne opinie, Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, Londyn 1948.
Mickiewicz żywy, red. H. Naglerowa, B. Świderski, Londyn 1955.
XXX-lecie „Wiadomości”, red. T. Terlecki, „Wiadomości”, Londyn 1957.
Wyspiański żywy, red. H. Naglerowa, B. Świderski, Londyn 1957.
„Wiadomości” na emigracji. Antologia prozy 1940-1967, w wyborze i z przedm. S. Kossowskiej, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968.
100/XX+50. Antologia polskiego reportażu XX wieku, t. 3, 1910-2000, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2015.
Nagrody i odznaczenia:
Srebrny Krzyż Zasługi za osiągnięcia na polu krytyki filmowej (1938)
Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za całokształt twórczości (1955).
Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie ufundowana przez Polonię w Wenezueli (1959)
Członkostwo:
Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie
Związek Zawodowy Literatów Polskich
Polski PEN Club
Stowarzyszenia Pisarzy Polskich na Obczyźnie
Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie
Charakterystyka twórczości:
Na dorobek Zahorskiej składa się twórczość z okresu międzywojennego i emigracyjna. Gruntowne wykształcenie pisarki, szeroka wiedza z wielu dziedzin i różnorodność zainteresowań zaowocowały najpierw aktywnością krytyczną, obejmującą rozmaite obszary działalności artystycznej (plastyka, film, literatura), a później także własną twórczością literacką. Okres międzywojenny to czas dominacji działalności krytycznej. Zahorska rozpoczęła ją w 1919 roku w czasopiśmie „Wianki”, w którym w kolejnych numerach ogłosiła trzy artykuły: Twórczość i świadomość (nr 1), Impresje artystyczne – Pałac w Łazienkach (nr 2) i Twórczość i świadomość (nr 3). Sztuka i estetyka stały się jej pasją, poświęciła im liczne artykuły, recenzje ogłaszane w czasopismach. Wydała także niewielkich rozmiarów monografie Matejko (1925), Eugeniusz Żak (1927). Poza sztukami plastycznymi interesowała ją także moda. Uprawiała publicystykę, pisała społeczno-polityczne reportaże (Listy z Niemiec, Listy z Nowego Wschodu), częściowo drukowane we „Wiadomościach Literackich”. Jednak na szczególną uwagę zasługuje znaczący dorobek pisarki w stosunkowo nowej dziedzinie, jaką w dwudziestoleciu międzywojennym była krytyka filmowa. Rozwijającej się dynamicznie kinematografii poświęciła wiele artykułów krytycznych, głównie ogłaszanych w latach 1929-1939. Zahorska nie poprzestawała na pisaniu recenzji, interesowała ją także teoria filmu. Potwierdzeniem wagi działalności Zahorskiej jako krytyczki filmowej jest Srebrny Krzyż Zasługi, który otrzymała w 1938 roku za osiągnięcia na tym polu. Jednak po wybuchu II wojny światowej, w warunkach emigracyjnych krytyka filmowa zeszła na dalszy plan na rzecz kontynuowanej krytyki plastycznej oraz literackiej. Ilościowo przeważała krytyka sztuk plastycznych. Obok artykułów omawiających szersze zagadnienia (np. style, kierunki), wielokrotnie wypowiadała się na temat dorobku pojedynczych artystów (m.in. Picassa, Cézanna, Mattise’a, Gauguina), także polskich malarzy tworzących na emigracji (m.in. Feliksa Topolskiego, Marka Żuławskiego, Mariana Bohusza-Szyszki (Malarstwo religijne Mariana Bohusza-Szyszki. Studium; 1953). Recenzowała również oglądane w Londynie wystawy.
Zahorska jako krytyczka pisała także o ważnych europejskich zjawiskach literackich (głównie prozie). Omawiała nowości, które ukazywały się nakładem emigracyjnego paryskiego Instytutu Literackiego oraz wydawane przez londyńskie oficyny książki polskich pisarzy (m.in. Herminii Naglerowej, Wita Tarnawskiego). Recenzowała także wybrane pozycje literatury krajowej. Działalność krytyczna Zahorskiej oceniana jest wysoko, podkreśla się jej erudycję, ceni orientację w dokonujących się przemianach w kulturze XX wieku. Nie można pominąć emigracyjnej aktywności publicystycznej, czyli współdzielonej z Adamem Pragierem stałej rubryki „Puszka” w londyńskich „Wiadomościach”, podpisywanej wspólnym pseudonimem Pandora. Rozproszone artykuły krytyczne, publicystyczne oraz reportaże Zahorskiej, publikowane w przedwojennych czasopismach krajowych i powojennych emigracyjnych, stały się dostępne szerszemu gronu odbiorców dopiero dzięki wydaniom książkowym przygotowanym przez Stanisława Frenkiela (Szczęśliwe oczy. Wybór studiów i esejów z dziedziny filozofii, historii i krytyki sztuk plastycznych z lat 1921-1969; 1970), Pawła Kądzielę (Szkice o literaturze i sztuce; 1995), Annę Nasiłowską (Wybór pism. Reportaże, publicystyka, eseje; 2010) i Małgorzatę Hendrykowską (Pisma filmowe; 2021).
Ważną dziedziną aktywności Zahorskiej była twórczość literacka. Swoją pierwszą powieść wydała w 1937 roku w Warszawie. Utwór rozpoczął cykl Ziemia Kaliksta, który jednak nie doczekał się kontynuacji. Bohaterami powieści Korzenie była para młodych intelektualistów Jan i Anna, których połączyło uczucie. Jan pochodził z rodziny ziemiańskiej z Litwy, która była właścicielką majątku Korzenie, a Anna była zasymilowaną Żydówką, mieszkającą w Krakowie. Pisarka krytycznie przedstawiła obydwie rodziny reprezentujące odmienne narody i tradycje. Akcja powieści dzieje się w 1914 i 1915 roku i zamyka ją wymarsz bohatera z Pierwszą Brygadą. Utwór zawiera wątki autobiograficzne.
W 1939 roku powstał dramat Zdrada Joanny, którego maszynopis zaginął. Prozaiczka odtworzyła go później z pamięci, lecz nie został wydany. Maszynopis tłumaczenia dramatu na język angielski, znajduje się w Archiwum Związku Artystów Scen Polskich Zagranicą w Londynie.
W utworach, które powstały podczas pobytu pisarki na obczyźnie, dominowała tematyka II wojny światowej. Obraz polskiego września 1939 roku utrwaliła Zahorska w nigdy nieukończonej powieści Polska jesień, która drukowana była we fragmentach w czasopismach w latach 1940-1942. Niemniej po śmierci prozaiczki została uporządkowana i przygotowana do druku przez Lidię Ciołkoszową i Marię Danilewicz Zielińską i ukazała się w 1964 roku pod tytułem Warszawa – Lwów 1939. W książce tej fikcja łączy się z autobiografią. W kolejnych częściach – Wstęp, Warszawa, Pociąg, Lwów, Zielona granica – pisarka przedstawiła historię kilkorga mieszkańców Warszawy, wśród nich Marty i Piotra. Ukazała ich losy począwszy od dni poprzedzających wybuch wojny oraz pierwszy okres jej trwania, poprzez ewakuację ze stolicy pociągiem do Lwowa aż do opuszczenie kraju przez tzw. zieloną granicę.
Dwa inne utwory, dramat Smocza 13 oraz powieść Ofiara, zostały poświęcone problematyce Zagłady Żydów. W utworze Smocza 13 akcja rozgrywa się w lipcu 1942 roku w domu znajdującym się na terenie warszawskiego getta, pod adresem wskazanym w tytule utworu. Pisarka przedstawiła tragizm egzystencji mieszkańców getta, reprezentujących różne grupy społeczne. Ukazała ich codzienną walkę o przetrwanie, dążenia do uniknięcie wywózki w czasie Wielkiej Akcji. Autorka zarysowała zróżnicowane postawy ideowe polskich Żydów. Niektórzy bohaterowie wydają się odpowiadać postaciom historycznym. Pierwowzorem inżyniera Lemana był Adam Czerniaków, a Doktora – Janusz Korczak. W tle pojawia się wątek działalności konspiracyjnej, przygotowywania się do walki zbrojnej, współpraca Żydowskiej Organizacji Bojowej z Polakami. Idea czynnego oporu Żydów, walka o godną śmierć została wyeksponowana w Epilogu, w którym akcja rozgrywa się w maju 1943 roku. Przedstawione w nim wydarzenia dzieją się w czasie powstania w getcie. Żołnierze Żydowskiej Organizacji Bojowej, osaczeni przez niemieckie wojsko, wysadzają kamienicę, ginąc śmiercią męczeńską w myśl idei „wolni – za wolność”. Z kolei w powieści Ofiara (1955) wątek prześladowania Żydów przez Niemców splata się z represjami okupantów wobec Polaków. Żyd Abraham, piekarz z Podkarpacia, oraz jego syn Izaak wobec zagrożenia ze strony hitlerowców opuszczają własny dom i znajdują schronienie w położonej na uboczu, na wzgórzu zwanym Moreną, posesji Polaka, Sobola, do której drogę wskazał im mężczyzna (zdaniem Abrahama anioł). Kilkunastoletni Izaak, który wcześniej stracił matkę, w efekcie traumatycznych doświadczeń reaguje niekontrolowanym krzykiem, co stwarza zagrożenie dla niego oraz osób udzielających mu pomocy. W utworze warstwa realistyczna łączy się z symboliczną. Gdy Polaków, zaangażowanych w działalność konspiracyjną skierowaną przeciwko okupantom, spotykają represje z rąk Niemców i ginie córka Sobola, starając się ocalić Izaaka, Abraham – w poczuciu winy – chce życie syna złożyć w ofierze. Jednak powstrzymuje go posłyszany jakby głos anielski, który informuje, że Bóg odmawia przyjęcia ofiary. Powieść podejmuje problem stosunku do Boga, skłania do konfrontacji ofiary Abrahama w starotestamentowym znaczeniu z tym w wymiarze nowotestamentowym. Otwiera szerokie pole odczytań, które wynikają zarówno z realistycznej warstwy tekstu, jak i z wpisanych weń znaczeń parabolicznych, uniwersalnych.
Inny utwór Zahorskiej, Stacja Abbesses (1952), ukazuje powojenne lęki, nastroje oczekiwania na kolejny światowy konflikt, obawy przed katastrofą nuklearną, której skutków nie znają i nie są sobie w stanie wyobrazić kreowani przez prozaiczkę bohaterowie. Akcja tej katastroficznej, a zarazem psychologicznej opowieści rozgrywa się w Paryżu, w tytułowej stacji metra, Abbesses, gdzie mieszkańcy chronią się przed mającym miejsce atakiem, jak domniemają nuklearnym i gdzie zostają uwięzieni w gruzach. Utwór przedstawia zróżnicowane reakcje i postawy kilku postaci, które znalazły się w sytuacji granicznej, zagrożenia życia.
Również w powieści Ziemia pojona gniewem (1961) II wojna światowa odgrywa ważna rolę w biografii pierwszoplanowego bohatera literackiego. Akcja właściwa utworu została umieszczona w Anglii, gdzie bohater, Tomasz Gruda, przechodzi rekonwalescencję po zakończeniu wojny. Pisarka ukazała proces przystosowywania się bohatera do nowej, powojennej rzeczywistości w konfrontacji z postawami emigrantów z Polski oraz przedstawicieli brytyjskiego społeczeństwa. Opowieść odtwarza także jego wcześniejsze losy od czasów, gdy w 1939 roku był studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz działaczem komunistycznym, ukazuje późniejsze uwięzienie go przez NKWD we Lwowie, pobyt w łagrze, udział w walkach 2. Korpusu (co sugeruje fabuła) i ostateczne zakończenie wojennej tułaczki w Anglii. Problematyka utworu jest złożona. Po wojnie bohater powieści czuje się zagubiony, po doświadczeniach pobytu w sowieckim łagrze porzuca komunizm. Staje również wobec nierozwiązanych konfliktów rodzinnych, pogmatwanych relacji uczuciowych sprzed wojny. Odżywają one wskutek spotkania z bratem – księdzem Julianem oraz z Martą, także więźniarką łagru, darzącą go niegdyś romantycznym uczuciem. Dodatkowe komplikacje prawne i moralne rodzi fakt spowodowania śmierci syna Marty, którego Tomasz wepchnął do stawu w przypływie impulsu, gdy w twarzy chłopca rozpoznał rysy spotkanego w łagrze, znienawidzonego nadzorcy Fiodora. Gruda musi stanąć przed sądem i matką chłopca. Marta i przyjaciel-Anglik pomagają mu uniknąć odpowiedzialności. Bohater wielokrotnie zmuszony jest dokonywać istotnych wyborów światopoglądowych i moralnych. Ziemię pojoną gniewem określano mianem powieści filozoficznej (M. Danilewicz Zielińska) lub też dwudziestowiecznym moralitetem (T. Nowakowski). Nie wszystkie powieści pisane w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu udało się Zahorskiej ukończyć. Wśród rozpoczętych i niewydanych utworów są Historia Trójimperium oraz powieść kryminalna Noc sędziego Jeffersona. Maszynopis pierwszej i rękopis drugiej znajdują się w Bibliotece Polskiej w Londynie. Fragmenty obydwóch były drukowane w prasie. Zarówno twórczość literacka Zahorskiej, jak i wielokierunkowa działalność krytyczna oraz publicystyczna potwierdzają zaangażowanie pisarki w problemy epoki, w której przyszło jej żyć. Aktywność na tak wielu polach potwierdza chęć czynnego kształtowania rzeczywistości.
Bibliografia przedmiotowa [wybór]:
Archiwa, słowniki:
Hasło: Zahorska Stefania, Archiwum Stefanii Zahorskiej, Biblioteka Polska w Londynie, sygn.: 1121/Rps/1, 1121/Rps/1a, 1121/Rps/2
Hasło: Zahorska Stefania, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, korespondencja (m.in. listy Stefanii Zahorskiej do Leonii Jabłonkówny), sygn. 3859.
Hasło: Zahorska Stefania, Archiwum Oficyny Poetów i Malarzy. Katedra Edytorstwa i Nauk Pomocniczych Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn.1089.
Hasło: Zahorska Stefania (oprac. M. Opioła), w: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 5, S-Ż, red. K. Dopierała, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2005, s. 372-373.
Hasło: Zahorska Stefania (oprac. [J. Zieliński] J. Kowalski), w: [J. Zieliński] J. Kowalski, Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, Fundusz Inicjatyw Społecznych, Lublin 1989, wyd. 2, Wydawnictwo Fis, Wydawnictwo Unipress, Lublin 1990, s. 141-142.
Hasło: Zahorska Stefania (oprac. A. Niewiadomski), w: A. Niewiadomski, A. Smuszkiewicz: Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990.
Hasło: Zahorska Stefania, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939-1980, red. W. Klimaszewski, E.R. Nowakowska, W. Wyskiel, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1992, s. 356-357.
Monografie, artykuły, recenzje (wybór):
Bohusz-Szyszko M., Zahorska – krytyk sztuki, „Wiadomości” [Londyn] 1961 nr 34, s. 2.
Clarke A., Kilka słów o autorce „Ofiary”, „Więź” 1999 nr 7, s. 80-82.
[Chmielowiec M.] Sambor M., Doskonały pomysł, „Wiadomości” [Londyn] 1953 nr 32, s. 4.
Chmielowiec M., Wrzesień 1939, „Wiadomości (Londyn) 1965 nr 5, s. 1.
Cybulska M.E., Potwierdzone istnienie. Archiwum Stefanii Zahorskiej, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1988.
Cybulska M.E., Wyspa – uwagi o dodatkach do archiwum Stefanii Zahorskiej, „Archiwum Emigracji” 2000 z. 3, s. 191-196.
Czuchnowski M., Włamanie do warsztatu. O nowej książce Stefanii Zahorskiej, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, dod. „Środa Literacka” 21.10.1964, s. 3.
Danilewiczowa M., Nad książkami Zahorskiej, „Wiadomości” [Londyn] 1961 nr 34, s. 1.
Danilewicz Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978, m.in. s. 137, 141-143, 145, 152, 248-250, 369.
Frenkiel S., Po odejściu Zahorskiej, „Wiadomości” [Londyn] 1961 nr 34, s. 2.
Gajda A., O wpływie literatury i sztuki na język recenzji filmowych Stefanii Zahorskiej (próba wstępnej charakterystyki), „Stylistyka” 2024 nr XXXIV, s. 239-258.
Giergielewicz M., Ofiara Abrahama, „Wiadomości” [Londyn] 1955 nr 31, s. 4.
Hendrykowska M., Stefania Zahorska o filmie, w: S. Zahorska, Pisma filmowe, wybór, wstęp i oprac. naukowe M. Hendrykowska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2021, s. 5-85.
Hendrykowska M., O szczególnych powinowactwach literatury i kina w refleksji Stefanii Zahorskiej, „Przestrzenie Teorii” 2019 nr 32, s. 167-178.
Karcz D., Stefanii Zahorskiej walka o treść, „Kwartalnik Filmowy” 1962 nr 1-2, s. 47-92.
Kossowska S., Szczęśliwe oczy, „Wiadomości” [Londyn] 1970 nr 28, s. 2.
Kuncewicz P., Stefania Zahorska, w: tegoż, Agonia i nadzieja. Tom IV. Proza Polska od 1956, Graf-Punkt, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1994, s. 81-83.
Lisiewicz P., Pandora w lustrze, „Niezależna Gazeta Polska Nowe Państwo” 2010 [nr] 5, s. 28-33.
Mizerkiewicz T., „Ruch powstający w innym”. Modernizowanie psychoanalizy w emigracyjnych powieściach Stefanii Zahorskiej, w: tegoż, Po tamtej stronie tekstów. Literatura polska a nowoczesna kultura obecności, Poznań 2013, s. 141-1766.
Nasiłowska A., Interdyscyplinarny umysł Stefanii Zahorskiej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2012 nr 3/4, s. 237-246.
Nasiłowska A., Po co przypominać Stefanię Zahorską, w: Pisarstwo kobiet pomiędzy dwoma dwudziestoleciami, red. I. Iwasiów, A. Galant, Universitas, Kraków 2011, s. 55-65.
Nasiłowska A., Stefania Zahorska i wiek XX, w: S. Zahorska, Wybór pism. Reportaże, publicystyka, eseje, wybór, wstęp i oprac. A. Nasiłowska, Akademia Humanistyczna, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2010.
Nowakowski T., „...aż po daleki wygnańczy grób”, „Wiadomości” [Londyn] 1961 nr 34, s. 1; przedruk w tegoż: Aleja Dobrych Znajomych, Londyn 1968, s. 151-161.
O Stefanii Zahorskiej, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, dod. „Środa Literacka” (Londyn) 1961 nr 104 [wspomnienia; autorzy: S. Baliński, M. Danilewicz, S. Kossowska, T. Terlecki, I. Wieniewski], s. 5.
Osiński J., Biedni emigranci patrzą na getto. O "Smoczej 13" Stefanii Zahorskiej, „Teksty Drugie” 2018 nr 3, s. 399-417.
Osiński J., "Teraz nic nie wiadomo". Apokalipsa niespełniona w "Stacji Abbesses" Stefanii Zahorskiej, „Przegląd Humanistyczny” 2017 nr 1, s. 81-90.
Popławska-Cibicka E., Zagęszczenie znaczeń w judaicach Stefanii Zahorskiej, „Orbis Linguarum. Legnickie Rozprawy Filologiczne” 2015 vol. 43, s. 421-433.
Rejduch-Pilchowa A., Między abstrakcją a nadrealizmem. (Interpretacja związków między refleksją plastyczną i filmową Stefanii Zahorskiej), w: Próby nowej interpretacji historii myśli filmowej, red. A. Helman, W. Godzic, Katowice 1978, s. 131-144.
Pilch A., Poglądy Stefanii Zahorskiej na film w kontekście jej zainteresowań plastycznych, w: Polskie kino lat 1918-1939 (Zagadnienia wybrane), red. Z. Wyszyński, PWN, Warszawa – Kraków 1980, s. 57-69.
Pilch A., Symbolika form i kolorów. O krytyce artystycznej Stefanii Zahorskiej, Księgarnia Akademicka, Kraków 2004.
Sułkowski T., Stefania Zahorska, „Wiadomości” [Londyn] 1957 nr 35, s. 2.
Terlecki T., Intelekt i pasja, „Wiadomości” [Londyn] 1961 nr 34, s. 2.
Umińska B., Stefania Zahorska „Korzenie”. Rodowody, w: tejże: Postać z cieniem. Portrety Żydówek w polskiej literaturze od końca XIX wieku do 1939 roku, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2001, s. 320-337.
Wasilewska D., Stefania Zahorska – pierwsza reporterka Drugiej Rzeczypospolitej, w: Kobiece dwudziestolecie 1918-1939, red. R. Sioma, wstęp B. Czarnecka, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2018, s. 227-238.
Wasilewska D., W poszukiwaniu nowoczesnego języka krytycznego. Sztuka awangardowa w ujęciu Stefanii Zahorskiej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica” 2020 z. 35, s. 11-30.
Żurkowska H., Biblijna idea w ujęciu doczesnym, „Orzeł Biały” [Londyn] 1955 nr 38, s. 3.
Żurkowska H., Droga jest wyboista, „Orzeł Biały” [Londyn] 1953 nr 11, s. 3.
Strony www:
Hasło: Zahorska Stefania (oprac. B. Dorosz, uzup. A. Szałagan), w: Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku. Cyfrowy słownik biobibliograficzny https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3881/zahorska-stefania (dostęp: 16.09. 2025)
Autorka hasła: Anna Wal
Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN