Dubanowiczowa Magdalena (1895-1996)
Pseudonim: Magdalena D.
Prozaiczka, publicystka, działaczka społeczna i katolicka.

Imię i nazwisko, źródło: lorem ipsum

Urodziła się 23 marca 1895 roku we Lwowie w rodzinie ziemiańskiej Tadeusza Cieńskiego i Marii z Dzieduszyckich. Ojciec był działaczem społecznym i politycznym (m.in. prezesem Rady Narodowej, posłem na Sejm Krajowy we Lwowie, stał na czele Komitetu Obrony Lwowa w 1919 roku, był członkiem Rady Państwa (1920), Senatorem RP). Magdalena Cieńska młodość spędziła w Pieniakach (województwo tarnopolskie). Uczyła się w systemie edukacji domowej, we Lwowie złożyła egzamin maturalny. W 1914 roku (czerwiec lipiec) z ojcem i siostrą Klementyną odbyła podróż do Stanów Zjednoczonych. W czasie I wojny światowej została internowana (w latach 1914-1916) z ojcem w Austrii. Studiowała rolnictwo w Akademii Rolniczej w Dublanach. W 1920 roku wyszła za mąż za Edwarda Dubanowicza, prawnika, polityka, profesora Uniwersytetu Lwowskiego. Zamieszkali w Warszawie, gdzie mąż w latach 1919-1927 był posłem na Sejm Ustawodawczy. W 1927 roku wycofał się z życia politycznego. Dubanowiczowie prowadzili majątek Huta Szklana w powiecie Brody w województwie tarnopolskim, który Magdalena odziedziczyła po śmierci ojca (1925). Po 17 września 1939 roku, czyli po wkroczeniu na teren Polski wojsk sowieckich, otrzymali nakaz opuszczenia domu oraz majątku i w październiku 1939 roku zamieszkali we Lwowie u Marii Cieńskiej, matki Magdaleny, gdzie przebywali pół roku. 14 kwietnia 1940 roku Dubanowiczowa wraz z mężem i trzema córkami (Marią, Klementyną, Zofią), a także siostrą Anną Wielowiejską oraz jej dwiema córkami, została deportowana w głąb azjatyckiej części ZSRR, do Kazachstanu, gdzie pracowała w sowchozie Myn-Bułak, w rejonie Ajaguz. Wolność odzyskała po układzie Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 roku. Myn-Bułak opuściła jesienią 1941 roku. Kilka miesięcy przebywała w Ajaguzie, gdzie Edward Dubanowicz otrzymał stanowisko męża zaufania ambasady polskiej, z którego został odwołany 20 grudnia 1941 roku. W marcu 1942 roku Dubanowiczowa z rodziną opuściła Ajaguz, a ze ZSRR wydostała się w kwietniu 1942 roku z armią Władysława Andersa, między innymi dzięki pomocy brata, księdza Włodzimierza Cieńskiego, naczelnego kapelana Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. Natomiast w czerwcu z mężem oraz córkami opuściła Iran i wypłynęła do Anglii. 1 września 1942 roku dotarła do Londynu, gdzie zamieszkała wraz z rodziną. Mąż otrzymał pracę w Ministerstwie Sprawiedliwości, zmarł 18 października 1943 roku. W stolicy Wielkiej Brytanii Dubanowiczowa prowadziła działalność społeczną w wielu organizacjach, m.in. w Czerwonym Krzyżu, Macierzy Szkolnej, Towarzystwie Pomocy Polakom, Komitecie Obywatelskim Pomocy w Zjednoczeniu Polek na Emigracji. Była prezeską Związku Katolickich Polskich Organizacji Kobiet, wiceprzewodniczącą Zarządu Zjednoczenia Polek w Wielkiej Brytanii, wiceprezeską Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej. W 1952 roku spisała pamiętnik generała broni Józefa Hallera (dyktowany przez niego: J., Pamiętniki z wyborem dokumentów i zdjęć, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1964). Jest autorką wspomnień z zesłania do Kazachstanu, książek i artykułów o tematyce religijnej, a także publikacji popularyzujących wiedzę o postaciach, które odegrały ważną rolę w historii Polski. Współpracowała z „Gazetą Niedzielną”, gdzie prowadziła rubrykę „Kościół w świecie”, publikowała także na łamach innych czasopism, m.in. katolickiego tygodnika „Życie”. Zmarła 23 stycznia 1996 roku, w wieku 101 lat, w Londynie.

Twórczość:
Proza:
Królowa Jadwiga, Wydawnictwo Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej w Wielkiej Brytanii, Londyn 1950.
Wielki hetman, Wydawnictwo Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej w Wielkiej Brytanii, Londyn 1950.
Matka Boska wśród nas w XIX i XX wieku, Atlas Publishers and Distributors, Londyn 1951; wyd. następne, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn [1955].
Na mongolskich bezdrożach. Wspomnienia z zesłania 1940-1942 spisane w 1943-45, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1974; wyd. 2 poszerzone, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1980.
Na placówce w Ajaguz. Wspomnienia z zesłania do Kazakstanu 1940-1942 spisane w 1942-1945 r., współautor Edward Dubanowicz, b.w., b.m., b.r.

Redakcje/opracowania:
Mszalik polskiego dziecka. Tekst liturgiczny, rys. wykonał Z. Sadowski, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn [1953]; wyd. 2 uzupełnione 1958, późniejsze wydania nosiły tytuł Mój mszalik, Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”, Londyn 1970.
Służymy sprawie polskiej. Sprawozdanie ze Zjazdu Polek w Wielkiej Brytanii i z działalności Komisji Porozumiewawczej Polskich Niepodległościowych Organizacji Kobiecych w Wielkiej Brytanii, współredagowały M. Leśniakowa, M. Badowiczówna, Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, Londyn 1972.

Przekłady:
Zagadnienia moralne. Oświadczenie Konferencji Biskupów Anglii i Walii, Wydawnictwo IPAK, Londyn 1971.

Odznaczenia:
Papieski order „Pro Ecclesia et Pontifice”

Członkostwo:
Instytut Polski Akcji Katolickiej w Wielkiej Brytanii
Zjednoczenie Polek na Emigracji
Związek Katolickich Polskich Organizacji Kobiet

Charakterystyka twórczości:
Wśród książek napisanych przez Magdalenę Dubanowiczową na uwagę zasługują wspomnienia, które powstały w Wielkiej Brytanii, na podstawie wojennych doświadczeń pisarki oraz jej rodziny. Spisywane były jeszcze w czasie trwania II wojny światowej, a drukiem ukazały się ponad trzydzieści lat po jej zakończeniu. Są to: Na mongolskich bezdrożach. Wspomnienia z zesłania 1940-1942 spisane w 1943-45 oraz Na placówce w Ajaguz. Wspomnienia z zesłania do Kazakstanu 1940-1942 spisane w 1942-1945 r. Współautorem drugiej z publikacji był mąż pisarki – Edward Dubanowicz. Pierwszą z nich, Na mongolskich bezdrożach, autorka poświęciła pamięci męża, zmarłego jeszcze w czasie trwania II wojny światowej, natomiast druga, której był współautorem, została dedykowana wnukom. Utrwalenie, a później druk wspomnień wynikał z potrzeby pozostawienia po sobie świadectwa. Relacje autobiograficzne Magdaleny Dubanowiczowej zawierają opowieść o wojennych losach jej i najbliższej rodziny, a także innych mieszkańców Małopolski Wschodniej, którzy 17 września 1939 roku znaleźli się pod okupacją ZSRR. Tom Na mongolskich bezdrożach składa się z piętnastu rozdziałów. Jego kompozycja opiera się na chronologii, choć niekiedy dominantą poszczególnych rozdziałów jest wybrany temat. Wspomnienia zawierają elementy charakterystyczne dla wojennych historii Polaków, którzy tak jak Dubanowiczowie byli represjonowani przez sowiecką Rosję, począwszy od nakazu opuszczenia majątku ziemskiego (4 października 1939), co spowodowało konieczność zamieszkania u rodziny we Lwowie, po opis atmosfery strachu i niepewności w okupowanym mieście, w związku z aresztowaniami, deportacjami Polaków w głąb ZSRR. Ten ostatni rodzaj represji objął także rodzinę Dubanowiczów. Autorka wspomnień przedstawiła przebieg deportacji od chwili wtargnięcia NKWD (14 kwietnia 1940) do domu matki, gdzie mieszkała przez pół roku, poprzez przygotowania do wyjazdu, osiemnastodniowy transport pociągiem towarowym, w bardzo trudnych warunkach, do miejsca zesłania, czyli Kazachstanu. Następnie odtworzyła zesłańczą rzeczywistość w sowchozie Myn-Bułak, położonym w pobliżu granicy z Chinami. Opisała warunki mieszkaniowe, rodzaj wykonywanej pracy, głównie związanej z hodowlą bydła, w której sowchoz się specjalizował, a przede wszystkim uporczywą walkę rodziny o przetrwanie w sytuacji, gdy otrzymywane za pracę wynagrodzenie nie umożliwiało nawet zakupu wystarczającej ilości chleba. Sporo miejsca poświęciła zabiegom o uzyskanie dodatkowych środków na wyżywienie i opał, niezbędny w surowych warunkach klimatycznych. Ich zdobycie umożliwiał między innymi handel z miejscową ludnością, która chętnie nabywała odzież i inne wartościowe dla niej przedmioty przywiezione z Polski lub otrzymane w paczkach. Przełomowym momentem dla zesłańców, wyeksponowanym w memuarze, była zmiana ich sytuacji po układzie Sikorski-Majski oraz ogłoszeniu amnestii dla Polaków, dzięki czemu Dubanowiczowie odzyskali status ludzi wolnych. Relację wspomnieniową pisarki kończy opis opuszczenia ZSRR wraz z armią dowodzoną przez generała Władysława Andersa oraz skrótowe przedstawienie kilkumiesięcznego pobytu w Iranie w okolicy Teheranu, skąd mogli wypłynąć do Europy i ostatecznie osiedlić się w Londynie. Prozaiczka przytacza słowa mężą: „Wyratowaliśmy dzieci. Bogu niech będą dzięki. A teraz ruszamy w daleką drogę do Anglii, by tam pracować dla Polski, nim z łaską Bożą wrócimy do ojczyzny” (Na mongolskich bezdrożach, 1980, s. 285). Ostatnie zdanie w tomie wspomnieniowym zawiera informację o śmierci Edwarda Dubanowicza 18 października 1943 roku w Anglii, gdzie rodzina zamieszkała rok wcześniej. Badacze literatury zsyłkowej oraz łagrowej podkreślali zmysł obserwacji charakteryzujący Dubanowiczową, czego potwierdzeniem są opisy sowieckiej rzeczywistości. Autorka dba o szczegółowość relacji, niekiedy podaje daty odtwarzanych wydarzeń. Jej proza zawiera interesujące spostrzeżenia dotyczące nie tylko losów rodziny i sytuacji Polaków na zesłaniu w ZSRR, ale także położenia spotykanych tam przedstawicieli innych narodów. Wiele fragmentów wspomnień dotyczy Kazachstanu, jego klimatu, krajobrazu, bogatej roślinności, żyjących tam zwierząt oraz rdzennych mieszkańców (nazywanych przez pisarkę Mongołami), ich historii, odmienności kulturowej. Jednocześnie widoczny jest europocentryzm prozaiczki, przejawiający się w ambiwalentnym stosunku do mieszkańców części azjatyckiej ZSRR, czy wręcz poczucie wyższości wobec nich.
Druga z przywołanych książek wspomnieniowych, Na placówce w Ajaguz. Wspomnienia z zesłania do Kazakstanu 1940-1942 spisane w 1942-1945 r., której współautorem był mąż pisarki, jest dwudzielna. Część pierwszą stanowi fragment wojennych wspomnień (Pod sowiecką inwazją) Edwarda Dubanowicza, który opisał swoją pracę męża zaufania ambasady polskiej na rejon Ajaguz po odzyskaniu przez Polaków zesłanych do ZSRR wolności, czyli po układzie Sikorski-Majski. Natomiast część druga to wspomnienia Magdaleny Dubanowiczowej z tego samego okresu, a w zasadzie przedruk kilku rozdziałów z jej książki Na mongolskich bezdrożach, w których przedstawiła pobyt w Ajaguz po opuszczeniu sowchozu Młyn-Bułak oraz walkę rodziny o przetrwanie. Relacje obydwojga małżonków zestawione razem dopełniają się, współtworząc poszerzoną perspektywę prezentowanego fragmentu historii zesłańców. Wspomnienia Na placówce w Ajaguz poprzedzone zostały Przedmową pisarki, po której zamieszczono także wiersz Pożegnanie, autorstwa córki Marii.
We wspomnieniach z zesłania, jak i w późniejszych publikacjach, zwraca uwagę religijność Magdaleny Dubanowiczowej i przywiązanie do Kościoła rzymskokatolickiego. Ich wyrazem jest także reprezentująca piśmiennictwo religijne, a ze względu na tematykę zaliczana do literatury maryjnej, książka Matka Boska wśród nas w XIX i XX wieku (1951). Zawiera ona opis objawień Matki Boskiej w Rue du Bac, La Salette, Lourdes, Pontmain, Fatimy, Banneux i Beauraing. Opracowała również mający kilka wydań modlitewnik, Mszalik polskiego dziecka. Tekst liturgiczny (drukowany także pod tytułem Mój mszalik), będący zbiorem modlitw. Wychowaniu dzieci oraz młodzieży w duchu patriotycznym i w oparciu o etykę chrześcijańską służyły przygotowane przez pisarkę niewielkich rozmiarów książki przybliżające sławne postacie z dziejów Polski. W jednej z nich, Królowa Jadwiga, Dubanowiczowa nakreśliła portret tytułowej władczyni. Publikacja powstała w związku z procesem beatyfikacyjnym, który w latach 1949-1950, toczył się w Kurii Metropolitalnej Krakowskiej, kiedy archidiecezją kierował kardynał Adam Stefan Sapieha. Natomiast kolejna książka, Wielki hetman, została poświęcona Stefanowi Żółkiewskiemu. Obydwie pozycje wydał Instytut Polski Akcji Katolickiej w Wielkiej Brytanii. Zostały napisane w trosce o edukację patriotyczno-religijną polskich dzieci i młodzieży przebywających na emigracji.

Bibliografia przedmiotowa (wybór)
Archiwa, słowniki:
Hasło: Dubanowiczowa Magdalena (oprac. A. Siomkajło), w: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 1, red. K. Dopierała, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2003, s. 440-441.
Hasło: Dubanowiczowa Magdalena, w: B. Klimaszewski, E.R. Nowakowska, W. Wyskiel, Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939-1980, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993, s. 81-82.
Hasło: Dubanowiczowa Magdalena (oprac. S.M&M.M. [S. Myśliwiec i M. Miłkowski]), w: Wielki leksykon pisarzy polskich, t. 3, red. J. Pieszczachowicz, FOGRA Oficyna Wydawnicza, Kraków 2006, s. 64-65.

Monografie, artykuły, recenzje (wybór):
Miller J. J., Edward i Magdalena Dubanowicz z d. Cieńska – portret kresowej rodziny (cz. I), „Głosy Podolan” 2021 nr 152, s. 29-34.
Miller J. J., Edward i Magdalena Dubanowicz z d. Cieńska – portret kresowej rodziny (cz. II – ostatnia), „Głosy Podolan” 2021 nr 153, s. 6-14.
Sariusz-Skąpska I., Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa, Universitas, Kraków 2002, s. 13,42,71,80,240.
Siewierski H., „Na mongolskich bezdrożach”, w: tegoż, Spotkanie narodów, Instytut Literacki, Paryż 1984, s.102-105.
Stuletnie urodziny, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1995 nr 70, s. 5.
Sucharski T., Literatura polska z sowieckiego „domu niewoli”. Poetyka. Aksjologia. Twórcy, Instytut Literatury, Kraków 2021, s. m.in. 39, 45, 47, 119, 168, 209, 235-236, 241, 247-248, 253, 285, 288-290, 299, 308, 311-312, 317, 320, 324, 330-332, 403-409, 411, 413-41,420, 426-428, 436, 456, 616.
Wasiutyński W., Literatura religijna, w: Literatura polska na obczyźnie 1940-1960, red. T. Terlecki, t.1., B. Świderski, Londyn 1964, s. 459,462, 464.

Autorka hasła: Anna Wal 

Znaki strona www

Finansowanie

Kierowniczka projektu - prof. dr hab. Jolanta Pasterska
Okres realizacji - 20.09.2022 - 20.09.2027
Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Edukacji i Nauki / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki
Wartość projektu - 661 415,00 PLN
Wartość dofinansowania - 661 415,00 PLN

NPRH
UR
MEiN RP

© Coyright 2023-2028 Uniwersytet Rzeszowski - All Rights Reserved
Powstanie strony internetowej sfinansowano w ramach grantu Słownik biograficzny polskich pisarek emigracyjnych 1939-1989 realizowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (moduł „Dziedzictwo narodowe” NPRH/DN/SP/495640/2021/10
Polityka prywatności serwisu polskiepisarkiemigracyjne.pl