Urodziła się 20 listopada 1890 roku w Warszawie. Jej ojcem był Franciszek Rawita Gawroński, historyk polskich ziem wschodnich i powstań, pisarz, wydawca i dziennikarz, przez wiele lat prezes ogólnopolskiego Związku Towarzystw Dziennikarzy i Literatów. Matka to Antonina z Miłkowskich (córka Zygmunta Miłkowskiego – Teodora Tomasza Jeża), urodzona w Belgradzie, po maturze w Szwajcarii i studiach na Sorbonie, oprócz wychowania dzieci (Zofia miała trzech starszych braci: Andrzeja, Zygmunta, Jerzego) by wesprzeć domowy budżet podejmowała też prace zarobkowe, (m.in. brała udział w tajnym nauczaniu, prowadziła pensjonaty dla dziewcząt, zajmowała się tłumaczeniami). Około 1893 roku rodzina zamieszkała we Lwowie (przy ul. Ossolińskich 11), po czym w 1894 roku przeprowadziła się do Przemyśla, a od roku1898 ponownie osiadła we Lwowie. W 1902 roku rodzice Zofii nabyli posiadłość w Łozinie, ok. 40 km od Lwowa, po sprzedaniu której w 1911 roku powrócili do miasta. W latach I wojny rodzina zmieniała miejsca osiedlenia, mieszkała m.in. w Krakowie, Zakopanem i Wiśle. Zofia wychowywała się w patriotycznej atmosferze otwartego, inteligenckiego domu, w którym pieczołowicie dbano o rozwój intelektualny dzieci. Odwiedzała dziadków w Genewie, podróżowała do Paryża i Włoch. Po ukończeniu pensji Wiktorii Niedziałkowskiej i latach domowej edukacji prowadzonej pod kierunkiem matki, zdała egzaminy gimnazjalne (w III Gimnazjum we Lwowie). Następnie podjęła studia na Sorbonie, w 1911 roku otrzymała tam Certificat d’études françaises, w Paryżu ukończyła też kursy języka włoskiego i angielskiego. Zadebiutowała literacko pod pseudonimem Elea wierszem Jęk, który ukazał się w piśmie „Sfinks” w 1910 roku. Początkom jej pisarstwa patronował Ignacy Matuszewski – ich trwająca kilka lat korespondencja wpłynęła w znacznym stopniu na rozwój intelektualny i twórczy pisarki. W 1918 roku Zofia Gawrońska wyszła za mąż za Stanisława Kozaryna, który umarł wkrótce po narodzeniu ich córki – Antoniny (1919-2002). Po ślubie mieszkała wraz z rodziną w Józefowie pod Warszawą. W 1920 roku pozostawiła córkę pod opieką matki i podjęła pracę w Cieszynie, w biurze przedstawiciela rządu polskiego przy Międzynarodowej Komisji Plebiscytowej. Po powrocie do Józefowa zajmowała się córką i pracą literacką. W dwudziestoleciu międzywojennym wydała pięć powieści pod pseudonimem Brudzewski: Walka z cieniem (1924), Dzwon na trwogę (1926), Zatrute źródło (1927), Płomień na wietrze (1929) i Cyklon (1931). Powieści ukazywały się też w odcinkach na łamach: „Rzeczpospolitej”, „Kuriera Warszawskiego”, „Tygodnika Ilustrowanego” i „Warszawianki”. W roku 1931 opublikowała niewielką książeczkę poświęconą swojemu bratu, Andrzejowi Gawrońskiemu (1885-1927) – Andrzej. Rzecz o profesorze Andrzeju Gawrońskim. W styczniu 1929 roku wyjechała z córką do Turynu, gdzie przez 10 lat prowadziła lektorat języka polskiego – początkowo przy stowarzyszeniu „Pro Cultura Femminile”, a następnie na Uniwersytecie Turyńskim (polskie instytucje organizowały w tym czasie ośrodki polonistyczne na zagranicznych uniwersytetach i znająca języki Kozarynowa dostała propozycję z Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, by wesprzeć pracę włoskich polonistek). W 1938 roku wydała tam pierwszy podręcznik do nauki języka polskiego dla Włochów: La lingua polacca. Grammatica – Esercizi – Letture. W Turynie rozpoczęła też prace – przerwane wybuchem II wojny światowej – nad słownikiem „synchronistycznym” 13 języków. Wojnę Kozarynowa przeżyła w Józefowie, a następnie w Warszawie – pod koniec powstania warszawskiego zmarła jej matka, którą pochowała na podwórzu domu, w którym mieszkały (przy ul. Brackiej 3). Zapisała: „umarła babka powstańców, córka, wnuczka, prawnuczka powstańców” (Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska, s. 246). Po powstaniu znalazła się wraz z innymi ewakuowanymi mieszkańcami stolicy w obozie w Pruszkowie, skąd przybyła do Krakowa. Po wyzwoleniu prowadziła krótko lektorat języka włoskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, po czym przez kilka miesięcy uczyła w liceum humanistyczno-muzycznym. W 1946 roku wyjechała do Turynu, a rok później przybyła do Anglii. Zamieszkała w Glasgow, a następnie w Surbiton pod Londynem, gdzie osiadła jej córka z mężem, Zbigniewem Szafrańskim i synem Piotrem. Z rodziną kilka lat mieszkała też w Stanach Zjednoczonych. W latach 50. wydała w Londynie dwie książki dla dzieci – O braciach kłótnikach i wesołej Basi (1955) i Król poezji. Opowieść o panu Adamie (1956). Przygotowała dwa rozdziały w monografii Literatura polska na obczyźnie 1940-1960 pod redakcją Tymona Terleckiego – Udział Polaków w literaturach zachodnich (t. 1, 1964) i Przekłady z języków obcych (t. 2, 1965). Intensywnie, ponad 30 lat współpracowała z londyńskimi „Wiadomościami”, publikowała tam recenzje (przeszło 250), wiersze, opowiadania, reportaże, eseje, artykuły i przekłady; przez kilka lat prowadziła w tym piśmie Kronikę. Na jego łamach drukowała też w 1979 roku pierwsze fragmenty Stu lat (całość wydana została 3 lata później przez Polski Fundusz Wydawniczy), za które dostała w 1982 roku nagrodę im. M. Grydzewskiego (za najwybitniejszy utwór ogłoszony w „Wiadomościach” w 1979 roku). Swoje teksty i przekłady (z języków włoskiego, francuskiego i angielskiego) ogłaszała też, odpowiednio, m.in. w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza”, „Tygodniu Polskim”, „Życiu”, „Orle Białym”, „Głosie Kobiet” (Londyn), „Gazecie Niedzielnej” (Londyn), „Głosie Kobiet” (Londyn), Dodatku Tygodniowym „Ostatnich Wiadomości” (Mannheim), „Zeszytach Literackich” (Paryż) „Tematach” (Nowy Jork), „Związkowcu” (Toronto), „Przeglądzie Powszechnym” i „Znaku”. Pod koniec życia zamieszkała w Domu Spokojnej Starości w Laxton Hall w środkowej Anglii. Zmarła 17 kwietnia 1992 roku.

Twórczość:
Walka z cieniem. Powieść, K. Wojnar i Spółka, Warszawa 1924 [podp.: T. Brudzewski].
Dzwon na trwogę. Powieść, Gebethner i Wolff, Warszawa 1926 [podp.: T. Brudzewski].
Zatrute źródło. Powieść, Gebethner i Wolff, Warszawa 1927 [podp.: T. Brudzewski].
Płomień na wietrze. Powieść, Gebethner i Wolff, Warszawa 1929 [podp.: T. Brudzewski].
Cyklon. powieść, Gebethner i Wolff, Warszawa 1931 [podp.: T. Brudzewski].
Andrzej. Rzecz o profesorze Andrzeju Gawrońskim, „Filomata”, Lwów 1931[podp.: T. Brudzewski].
Szkoła we Włoszech. Rzut oka wstecz – szkolnictwo niższe i średnie dzisiaj, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1932 [podp.: T. Brudzewski].
La lingua polacca. Grammatica – Esercizi – Letture, Societa Editrice Internazionale, Torino 1938.
Letteratura italiana [Dante]. Appunti raccolti, E. Gili, Torino 1939.
O braciach kłótnikach i wesołej Basi. Opowieść dla dzieci, „Veritas”, Londyn 1955.
Król poezji. Opowieść o panu Adamie, „Veritas”, Londyn 1956.
Wypada – nie wypada. Kultura życia codziennego. Dobre obyczaje, powiel. Pogadanki Ogólnokształcące dla Oddziałów Wartowniczych, seria III, z. 5, wyd. pod red. Szkoły Nauk Politycznych i Społecznych w Londynie staraniem Polskich Oddziałów Wartowniczych przy Armii Amerykańskiej w Europie, Heidelberg 1959.
Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1982, wyd. nast. Ossolineum, Wrocław 1992.
Powieści w odcinkach:
Spuścizna, „Warszawianka” 1926 nr 340-345 [podp.: T. Brudzewski].
Zaczarowany parasol, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1951 nr 156-192.
Świetna kariera sierżanta, „Orzeł Biały” (Londyn) 1958 nr 33/34-42.
Wesołe wakacje, „Tydzień Polski” (Londyn) 1959 nr 27-37.

Przekłady [wybór]:
A. Cojazzi, Pier Giorgio Frassati, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1936.
O. Halecki, Historia Polski, tłum. J. Bielatowicz, Z. Kozarynowa, Veritas, Londyn 1958, wyd. nast. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Veritas, Lublin – Londyn 1992.
I. Silone, Wybór towarzyszy, Instytut Literacki, Paryż 1964; wyd. następne: Warszawa 1982 (przedruk z: Instytut Literacki, Paryż 1964, Biblioteka „Kultury”. Archiwum Rewolucji).
Maria Winowska, Prawdziwe oblicze Ojca Pio. OFMC: kapłan i apostoł, „Veritas”, Londyn 1965; wyd. nast. Veritas Foundation Publication Centre, „Michalineum”, Londyn – Warszawa 2004.

Antologie [wybór]:
Mickiewicz żywy, oprac. i przedmowa H. Naglerowa, Książka zbiorowa wydana staraniem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, Londyn 1955.
Nowelki do poduszki: romans, przygoda, humor, red. J. Leo, z. 3, 4, Omega Publications, Londyn 1957.
„Wiadomości” na emigracji. Antologia prozy 1940-1967, wybór i przedm. S. Kossowska, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968.

Członkostwo:
Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie

Nagrody i odznaczenia:
Nagroda Polskich Oddziałów Wartowniczych w Niemczech (1968)
Nagroda Literacka im. A. Godlewskiej (1974)
Nagroda im. M. Grydzewskiego (1982)
Nagroda Fundacji A. Jurzykowskiego (1989)
Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za całokształt twórczości (1990)


Charakterystyka twórczości:
Zofia Kozarynowa zadebiutowała jako poetka w wieku 20 lat, wiersze pisała także w późniejszym czasie, ale do końca długiego, twórczego życia wypowiadała się przede wszystkim w prozie. W dwudziestoleciu międzywojennym wydała kilka powieści, które pozostają zapomniane. Z perspektywy dziesięcioleci pisała o nich z dystansem: „Te płody mojej młodości zaginęły bez śladu […]. Miały […], dużo […] balastu niedojrzałości i bezpodstawnej pewności siebie. Już bym się pod żadną z nich, w całości, nie podpisała” (Sto lat, s. 218). Jej powieści były różnie przyjmowane przez krytykę. O debiutanckim utworze Walka z cieniem (1924), podejmującym – w opowieści o dramatycznych, bogatych w motywy mediumiczne i okultystyczne losach pisarki Laury – problematykę artysty, sztuki i jej źródeł, z uznaniem wypowiadał się Jan Lorentowicz. Widział w nim dowody talentu autorki. Ale np. Płomień na wietrze (1929) krytycznie oceniał Lech Piwiński. Wg niego historia Mai Borsztettówny (tytułowego „płomienia na wietrze”) – przedstawicielki znakomitego szlacheckiego rodu, emigrantki powracającej z Paryża do Polski, gdzie dopiero dojrzewa jako kobieta, matka, żona oraz patriotka – jest mało zajmująca i „nie tłumaczy się żadnym pogłębieniem artystycznym ani ideowym”. Przed wojną Kozarynowa opublikowała też wspomnienia utrwalające postać jej przedwcześnie zmarłego brata – wybitnego, obdarzonego wręcz genialnymi zdolnościami polskiego językoznawcy, orientalisty, poligloty, autora pierwszego podręcznika sanskrytu, profesora Uniwersytetów Jagiellońskiego i Lwowskiego – Andrzej. Rzecz o profesorze Andrzeju Gawrońskim. Wyjątkowość tej postaci podkreślała od pierwszych zdań: „Koledzy, przyjaciele, profesorowie, rzadko kiedy mówili o nim: Gawroński. Imię Andrzej było i pozostało w pojęciu bliskich mu synonimem siły, skupienia, powagi, a przytem polotu i tego właśnie pierwiastka genialności, jaki przenikał go na wylot. Gdy go zabrakło, nikt nie śmie odtrącić go poza obręb rzeczywistości zimnem słowem: „świętej pamięci”. Jak gdyby był zawsze tu przytomny, pośród żywych zawsze żywy – Andrzej” (s. 3).
Bratu poświęciła też obszerny rozdział swojej najważniejszej książki – pisanej w Londynie, w którym osiadła po wojnie (ukazała się tam w 1982 roku, a w 1992 roku wydana zastała w Polsce) – świetnie przyjętej na emigracji, a 10 lat później również w kraju: Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska. Na jej kartach prezentuje bogatą w szczegóły opowieść o dziejach swojej rodzimy (obejmuje czas od dzieciństwa mamy Antoniny Miłkowskiej po jej prawnuka Piotra Szafrańskiego). Gawędowa forma, którą świadomie wybiera, pozwala jej portretować nie tylko liczną, interesującą, barwną familię, ale też bliższych oraz dalszych znajomych, którymi są zarówno bardzo, jak i mniej znane osoby oraz przywoływać zdarzenia z ich udziałem (już sam liczący 9 stron indeks nazwisk, opatrzono nim polskie wydanie), daje wyobrażenie o koneksjach i kontaktach rodziny Kozarynowej). Utwór – zgodnie z poetyką gatunku – pełen tematycznych i chronologicznych meandrów utrwala historię jej „środowiska”: „Mój zamiar uwydatnienie funkcji środowiska w społeczeństwie” (s. 170)– uzasadniała.
Na łamach „Wiadomości” (1981 nr 2, s. 27) autorka wyznała, że swą książkę zamierzyła jako: „exegi monumentum minionym czasom, zapomnianym ludziom i poniechanym obyczajom. […] Jeżeli dostarczę czytającym cząstkę tej przyjemności, jaką znajduję błąkając się po manowcach własnej i cudzej pamięci, to już będzie nagroda”.
Kozarynowa jest też autorką książek dla dzieci. W 1955 roku wydała dedykowaną wnukowi powieść O braciach kłótnikach i wesołej Basi. Jest to dydaktyczna opowieść o idealnej rodzinie – mimo temperamentu dzieci („bracia kłótnicy”) wiodącej szczęśliwe, pełne wzajemnej miłości i szacunku życie poza krajem, a jednak mocno osadzone w polskiej kulturze i tradycji. Obraz codziennej domowej egzystencji rodziny państwa Tarłowskich z rzadka tylko ubarwiają opisy przygód młodego, urodzonego już na obczyźnie pokolenia. Książkę wzbogaca 10 rysunków Leli Pawlikowskiej. Również do dzieci i młodzieży adresowany jest – powstały na zamówienie Polskiej Macierzy Szkolnej w Wielkiej Brytanii – Król poezji. Opowieść o panu Adamie (1956). Kozarynowa liczącą 32 strony biograficzną opowieść dzieli na 4 części, poświęcone dzieciństwu, wileńskiej młodości. Narrację porządkuje jeszcze przez wydzielanie drobnych, tytułowanych rozdziałów np. Uniwersytet w Wilnie – życie koleżeńskie; Zaduszki: „Dziady”; Więzienie i wysiedlenie do Rosji. Autorka opowieść opatruje stosownymi komentarzami, pozwalającymi zrozumieć młodemu czytelnikowi realia społeczne, obyczajowe i historyczne XIX wieku, w których żył i tworzył „pan Adam”.
Zofia Kozarynowa opracowała też poradnik Wypada – nie wypada. Kultura życia codziennego. Dobre obyczaje (1959) dla Polskich Oddziałów Wartowniczych przy Armii Amerykańskiej w Europie (służącym w nich żołnierzom umożliwiano kształcenie na różnego stopnia kursach szkolnych, które obejmowały też pogadanki ogólnokształcące i wychowawcze). Cel tego opracowania (oczywisty dzięki tytułowi) autorka doprecyzowuje na wstępie – „dopomożenie naszej młodzieży, która zapomniała o wychowaniu domowym, lub wcale go nie zaznała, do zorientowania się w najprostszych zasadach obracania się między ludźmi, biorąc za punkt wyjścia obyczaje polskie, z podkreśleniem, w miarę możności i potrzeby, podobieństw lub różnic z obcymi” (s.1).

Bibliografia przedmiotowa (wybór):
Archiwa, słowniki:
Korespondencja Zofii Kozarynowej, Dział Rękopisów Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie, sygn.: 335, 336, 340, 342, 343, 344, 345, 667, 956.
Korespondencja Zofii Kozarynowej, Biblioteka Polska POSK w Londynie, sygn.: RPS/1772.
Korespondencja redakcyjna „Wiadomości”, Kozarynowa Zofia, Archiwum Emigracji. Biblioteka Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, sygn. AE/AW/CXLIX.
Teczki rzeczowo-osobowe. Przyjaciele. Korespondencja, Archiwum Akt Nowych, sygn. 2/2439/0/-/218.
Korespondencja wychodząca , Polska Akademia Nauk w Warszawie, sygn. 302/411/0/21/103.
Hasło: Kozarynowa Zofia, w: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 3, red. K. Dopierała, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toruń 2004, s. 35.
Hasło: Kozarynowa Zofia, w: Zieliński J. (J. Kowalski), Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, Wydawnictwo Fis, Wydawnictwo Unipress, Lublin [1990], s. 76-77.
Hasło: Kozarynowa Zofia, w: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939-1980, red. B. Klimaszewski, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993, s.183-184.
Hasło: Kozarynowa Zofia, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 4, red. J. Czachowska i A. Szałagan, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 342-343 i t. 10, Fundacja Akademia Humanistyczna: IBL PAN, Warszawa 2007, s. 495.
Monografie, artykuły, recenzje:
Cybulska M.E., Dwie Panie, „Fraza” 2008 nr 1-2, s. 290-303, przedruk: Herminia i Zofia, taż, Czasem jest pięknie. Rozejrzyjcie się…, Norbertunum, Lublin 2014, s. 32-50.
Drewniak S., Glosa do „Gawędy jakiej nie było” Zbigniewa Florczaka, „Nowe Książki” 1993 nr 6, s. 24.
Dużyk J., [rec. Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska], „Ruch Literacki” 1992 nr 4, s. 438-440.
Florczak Z., Gawęda jakiej nie było, „Nowe Książki” 1993 nr 2, s. 17-19.
Fras J., [rec. Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska], „Genealogia. Studia i materiały historyczne” 1994 t. 4, s. 151-153.
Gosk H., Smak epoki, „Twój Styl” 1993 nr 10, s. 122.
Jagodziński Z., Zofia Kozarynowa, „Pamiętnik Literacki” 1990 t. 15, s. 126-129.
Jaworska K., Zofia Kozarynowa: ovvero l’apporto di una lettrice alla polonistica italiana, w: Trans-misje. Polsko-włoskie relacje w literaturze, kulturze i języku, red. M. Jochemczyk,
M. Piotrowiak, A.F. De Carlo, Wydawnictwo Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2021, s. 259-274; pierwodruk: „Fabrica Litterarum Polono-Italica” 2021, nr 1 (3), s. 97-113.
J.B. [J. Bielatowicz], O doskonałej rodzinie [rec. O braciach kłótnikach i wesołej Basi], „Życie” (Londyn) 1955 nr 50.
Kossowska S., Sto lat i więcej, w: taż, Przyjaciele i znajomi, Biblioteka Uniwersytecka, Toruń 1998, s. 34-47.
Kossowska S., Stulecie Zofii Kozarynowej, „Kultura” (Paryż) 1990 nr 11, s. 115-117.
Kubicka E., [rec. Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska], „Kieleckie Studia Bibliologiczne” 1998 t. 3, s. 161-164.
Lutomierski M., Kozarynowa i Mickiewicz. Glosy do biografii twórczej pisarki, „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 2010 t. XL, s. 55-66.
Lorentowicz J., Artysta a rzeczywistość, „Expres Poranny” 1925 nr 14, s. 3.
Mostwin D., Zofii Kozarynowej świat przełamany, „Kultura” (Paryż) 1982 nr 9, s. 155-157.
Naglerowa H., Urocza, mądra i potrzebna książka, Dodatek Tygodniowy „Ostatnich Wiadomości”, Mannheim 1955 nr 51, s. 10.
Nicieja S., Zofia Kozarynowa, „Puls” 1992 nr 57, s. 111-113.
Odrowąż-Pieniążek J., Sto lat Zofii Kozarynowej, „Życie Warszawy” 1990 nr 217, s. 7.
Piskurewicz J., Z dystansem i ironią: Zofia Kozarynowa (1890-1992), „Pamiętnik Literacki” 2023, z. 4, s. 223-238.
Piwiński L., Powieść Brudzewskiego, „Wiadomości Literackie” 1929 nr 45, s. 3.
Piwiński L., Powieść i nowela, „Wiadomości Literackie” 1931 nr 30, s. 3.
Piwiński L., [rec. Dzwon na trwogę], „Przegląd Współczesny” 1927 t. 22 nr 63-65, s. 153.
Piwiński L., [rec. Zatrute źródło] „Przegląd Współczesny” 1928 t. 24 nr 69-71, s. 519.
Tierling-Śledź E., Na rzece czasu. O wspomnieniach Zofii Kozarynowej, „Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska”, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty” 2009 nr 11, s. 65-80.
Wśród najbliższych. Z korespondencji rodzinnej Antoniny z Miłkowskich Gawrońskiej, oprac., przedm. i przypisy E. Koko, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2022.
Zieliński J., Anioł paradoksu, „Zeszyty Literackie” 1991 nr 3, s. 89-93: przedruk: w: Z. Kozarynowa, Sto lat. Gawęda o kulturze środowiska, Ossolineum, Wrocław 1992, s. 311-316.

Strony www:
Kozarynowa Zofia, w: Polscy pisarze i badacze przełomu XX i XXI wieku, red. A. Szałagan, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/2743/kozarynowa-zofia


Autorka hasła: Agata Paliwoda